Zarys dziejów Psucina

Wczesna przeszłość Psucina, położonego przy dawnym trakcie wiodącym z Nasielska do Pomiechowa i dalej do Czerwińska, znana jest niezbyt dokładnie. W okresie panowania książąt mazowieckich, miał tu być posadowiony dwór myśliwski dostarczający zwierzyny łownej na książęce stoły. Według starej legendy, nazwa wsi pochodzi od psiarni, w której hodowano psy myśliwskie używane podczas łowów. Okolica Psucina była niegdyś pokryta rozległymi borami, stanowiącymi kompleks prastarych lasów porastających centralne rejony Mazowsza. Jeszcze dzisiaj, w nazwach okolicznych wsi, w rozkładzie pól uprawnych, w kształtach osad - pozostały ślady wielowiekowej ekspansji dawnych osadników, którzy przeobrażali się w rolników, karczując duże obszary leśne. Na ich podstawie, współczesny historyk może poznać przebieg heroicznej walki człowieka z przyrodą i nasilenie się procesów osadniczych, które spowodowały rozwój stosunków gospodarczych i społeczno-politycznych w regionie. 

Od południa i zachodu, w tej części Mazowsza ciągnęły się szerokim pasem posiadłości należące do klasztoru czerwińskiego, określane jako villae intrascripte dni ad Czeviensk pertienentes[1]: Pomnichovo, Cziarnovo, Brodi, Cossovko, Golavicze, Orzechovo et Miakossino.[2] Sąsiadowały z nimi wsie rycerskie zakładane na prawie ius-militare, które w średniowiecznej nomenklaturze nazywano villae nobilium propriae culture.[3] W grupie tej skupiającej wiele ośrodków osadniczych o średniowiecznym rodowodzie znalazł się również Psucin.[4] 

W drugiej połowie XVI w. Psucino położone w ziemi zakroczymskiej stanowiło własność szlachecką. Zapiski heraldyczne w staropolskich herbarzach, m in. ks. Kacpra Niesieckiego, wspominają nazwisko Psucki herbu Grabie[5], co może stanowić podstawę do stwierdzenia, że w okresie formowania się nazwisk w Polsce wieś Psucin stanowiła gniazdo rodowe rodziny Psuckich herbu Grabie. Herb ten był powszechnie używany na północnym Mazowszu, wystarczy powiedzieć, że w XV w. w regionie Nasielska pieczętowali się nim właściciele takich wsi jak: Pieszczyrogi, Chleviotki, Cosheva, Lachani i Mazowo, przy czym w Mazewie zamieszkiwało wtedy 9 rycerzy o tym herbie.[6] Zapewne byli oni spokrewnieni lub skoligaceni z właścicielami Psucina.      

Wiek XVII przyniósł Mazowszu Północnemu pasmo niepowodzeń. W latach 1624-1625 wystąpiła niezwykle ciężka zaraza pogłębiona kolejnym pomorem w 1631 r., który stał się przedmiotem obrad ówczesnego sejmu. Cytat z tamtejszych źródeł mówi, że: za przypuszczeniem plagi pańskiej morowego powietrza w powiecie zakroczymskim (…) siła się pustek namnożyło, poborcowie podatków spełna dobierać nie mogą, ani też starostowie z takowych spustoszonych i do gruntu zniszczonych, w których żadnej osiadłości nie masz, dóbr exekucyj według przepisu prawa pospolitego czynić nie mogą.[7]

Apogeum klęsk tego okresu nastąpiło w 1655 r., kiedy to Szwedzi najechali Polskę, a prawdziwym nieszczęściem dla Mazowsza stało się założenie ich obozu wojskowego pod Zakroczymiem.[8] W dwuletnim okresie postoju tu wojsk szwedzkich, ofiarą ich świadomej dewastacji padły miasteczka i wsie niszczone i palone doszczętnie w całej okolicy. Zapewne zniszczeniu uległ wówczas również Psucin, wzorem wielu innych ośrodków osadniczych północnego Mazowsza. 

Drugi etap w dziejach Psucina, znany już nieco lepiej przypada na wiek XVIII. Z dokumentu o proweniencji kościelnej zatytułowanego Regestr diecezjów wynika, że w latach osiemdziesiątych XVIII w. właścicielem Psucina w parafii Pomiechowo był Wiktor Wołłowicz piastujący godność starosty przyłuskiego.[9] Z ksiąg Heroldii Królestwa Polskiego pochodzi informacja mówiąca, że pieczętował się on herbem Bogoria, zaś w analizowanym okresie należały do niego następujące wsie i folwarki: Gzy, Kosiorowo, Psucin, Ruszkowo, Strzegocin, Studzianki i Zawisty.[10] Inny dokument przechowywany w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie wspomina o sporze granicznym pomiędzy Wołłowiczem a Stanisławem Wesslem - starostą golubskim, dotyczącym lasu na styku dóbr ziemskich obydwu posesorów. Las o powierzchni 500 ha o nazwie Wypalonki, położony był na gruntach obecnej wsi Aleksandrowo i Cegielnia Psucka i bezpośrednio stykał się z folwarkiem Siennica wchodzącym w skład dóbr nasielskich. Ten wieloletni spór o miedzę, nazywany po staropolsku kontrowersem trwał przeszło 100 lat i zakończony został w połowie XIX w.[11]

Warto zadać sobie pytanie, gdzie znajdowała się rezydencja Wołłowiczów w Psucinie? Według ustaleń byłego mieszkańca tej wsi  prof. dr. hab. Jerzego Kalisiaka, Wołłowiczowie rezydowali w skromnym dworze drewnianym, jednokondygnacyjnym, pochodzącym z pierwszych dekad XVIII stulecia. Od frontu budowla ta miała zaledwie siedem osi, zaś na trzech osiach środkowych akcentował ją ganek podparty dwoma parami drewnianych filarów podpierających trójkątny obwiedziony wydatnym grymasem szczyt. Elewacje dworu nie miały, wzorem innych budowli tego okresu, tynków lecz czarne ze starości ściany, w których białe ramy okienne ujęte w szerokie, ozdobne obramienia, kontrastowały z barwami czerni. Budynek nakrywał wysoki, czterospadowy dach pokryty gontem. Dwór posadowiony był w części Psucina nazywanej błotami Czapskiego, otoczony niewielkim parkiem krajobrazowym z przewagą lip, klonów i grochodrzewów. Główną osią kompozycji założenia była aleja lipowa wiodąca od dworu do szosy relacji Nasielsk - Pomiechówek. Dwór w Psucinie został spalony podczas I wojny światowej,[12] o czym powiemy nieco później. 

Ważnym wydarzeniem skupiającym uwagę mieszkańców Psucina na początku XIX w. była niewątpliwie pierwsza wojna polska Napoleona Bonaparte. Najpierw, jesienią 1806 r. wieś została zajęta przez pododdziały księcia Aleksandra Ostermana-Tołstoja pilnujące przepraw na Wkrze w rejonie Czarnowa i Pomiechowa. Obecność dużych mas ludzi i koni powodowała ogromne trudności aprowizacyjne oraz bezprzykładne zniszczenia budynków, dróg i upraw w całej okolicy. Nieco później, bo już 10 grudnia 1806 r. piechota francuska pod dowództwem Moranda opanowała Pomiechowo i po kilkunastodniowych zmaganiach z Rosjanami, Francuzi przystąpili do ataku spod Czarnowa i Okunina wprost na Nasielsk.[13] Na trasie przemarszu korpusu marszałka Davouta, w którym przebywał sam Napoleon, znalazł się Psucin. 24 grudnia 1806 r. o godzinie 4:00 rano dywizja gen. Ludwika Frianta rozpoczęła marsz przez Psucin do Nasielska. Zapiski pamiętnikarskie z tego okresu mówią o walkach żołnierzy napoleońskich z Baszkirami i Kozakami w lasach pomiędzy Psucinem a Wągrodnem.[14] Szczególnie we znaki mieszkańcom mikroregionu dała się taktyka spalonej ziemi, nader chętnie stosowana przez ustępujących Rosjan. 

Innym ważniejszym wydarzeniem politycznym o charakterze militarnym pierwszej połowy XIX w. było powstanie listopadowe. Podczas wojny polsko-rosyjskiej 1831 r. na dowódcę Gwardii Ruchomej w powiecie pułtuskim powołano Wiktora Józefa Wołłowicza wnuka wzmiankowanego wcześniej Wiktora- właściciela Psucina. Psucin tego okresu liczył 19 budynków i 71 mieszkańców,[15] nadal będąc własnością rodu Wołłowiczów. Na uwagę w tym czasie zasługują liczne przemarsze przez wieś wojsk polskich stacjonujących w Twierdzy Modlin. Już 21 lutego 1831 r. mjr Antoni Wągrodzki na czele 250 kosynierów, wspieranych batalionem 3. pułku strzelców pieszych przemaszerował do Nasielska.[16] Na początku marca w rejon Psucin - Nasielsk skierowano na leże zimowe część oddziałów 1 Dywizji Piechoty gen. Rybińskiego, równocześnie wsie pomiędzy Modlinem a Nasielskiem zajął 4 Korpus Jazdy gen. Łubieńskiego. W kwietniu, z twierdzy modlińskiej przez Psucin przemieszczał się batalion mjra Dziewanowskiego oraz 17 pułk piechoty liniowej i szwadron jazdy płockiej pod rozkazami płka Sierakowskiego.[17] Przemarsze nasiliły się w czerwcu i lipcu 1831r., dla przykładu podam, że 29 czerwca przez Psucin przemaszerował batalion 20 p. p. pod rozkazami mjra Raczyńskiego, szwadron jazdy 8. pułku ułanów i bateria dział kapitana Bleszyńskiego.[18] 7 lipca z Modlina przez Psucin do Nasielska przemieszczały się silne szpice polskiej kawalerii w celu rozpoznania sił nieprzyjaciela. Pod koniec sierpnia 1831r. przez wieś przeciągał 6 pułk ułanów oraz batalion piechoty liniowej i półbateria artylerii polowej.[19] W świetle raportów wojskowych z tego okresu, przez Psucin przeszło 19 500 żołnierzy oraz 14 260 koni. [20] Skutki przemarszów były opłakane, to nie tylko zniszczone drogi, ale również znaczne straty w zasiewach, zasobach paszowych i inwentarzu żywym. Do tego należy doliczyć epidemię cholery przywleczoną tu przez napierających Rosjan, o czym mówią raporty wojskowe. 

            Druga połowa XIX w. to dla Psucina czas wyrębu miejscowych lasów i znacznych parcelacji gruntów. Nabywcami dwu a nawet trzy-włókowych parceli rolnych była zrazu drobna szlachta mazowiecka z przeludnionych okolicznych zaścianków zwanych okolicami. W tym czasie powstaje szlacheckie Aleksandrowo, ale też przysiółek Pieńki, natomiast stary Psucin nazwano Biłki, chyba od koloru bieli pomalowanych wapnem chat? Proces kolonizacji dawnych obszarów leśnych wzmógł się po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r., kiedy to włościanie stali się nabywcami areałów o pow. 10-15 ha. Kulminacja parcelacji Psucina nastąpiła na przełomie lat 70. i 80. XIX w. po uruchomieniu linii Kolei Nadwiślańskiej i otwarciu stacji kolejowej w sąsiadujących z Psucinem Brodach Warszawskich. 

Wydaje mi się, że w tym szczytowym okresie tworzenia nowych gospodarstw rozparcelowano również folwark w Psucinie, ponieważ nie występuje w Spisie alfabetycznym obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych, wydanym w 1905 r., który obejmuje stan faktyczny z 1885 r.[21] W okresie postyczniowym, Psucin posiadał 65 zagród i 679 mieszkańców i był największą wsią gminy Nasielsk, wyprzedzając Nunę z 59 zagrodami i 383 mieszkańcami. Inne duże wsie tego okresu to: Goławice, Błędostowo, Smogorzewo i Popowo Borowe. Łącznie w gminie funkcjonowało wtedy 1039 gospodarstw chłopskich i drobnoszlacheckich oraz 13 folwarków ziemiańskich.[22]

            Lata osiemdziesiąte XIX stulecia sprzyjały rozwojowi gospodarczemu całej ziemi nasielskiej, w tym też Psucinowi. Obok linii kolejowej, będącej ważnym czynnikiem prosperity, powstała polowa cegielnia w północnej części Psucina. Miało to ścisły związek z budową monumentalnego kościoła w Nasielsku, którego autorem projektu był inż. Józef Pius Dziekoński. Cegłę gotycką na ściany świątyni wypalano w cegielni w Psucinie , natomiast tzw. kształtówki sprowadzano z Płocka i Warszawy.[23] Nie bez przyczyny powstała więc nazwa Psucin-Cegielnia, później zamieniona na Cegielnię Psucką. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej wydany w 1925 r. zawiera nazwę Psucin-Cegielnia obok Psucina i Pieńków Psuckich, co wyjaśnia genezę tej wsi.[24]

            Innym czynnikiem wpływającym na rozwój gospodarczy Psucina i sąsiednich wsi regionu na przełomie XIX i XX w. była rozbudowa i modernizacja twierdzy modlińskiej zrealizowana w latach 1883-1914. Zakres prac obejmował ufortyfikowanie przedpola warowni pierścieniem fortów o długości 24 km i średnicy prawie 12 km. W sąsiedztwie Psucina wybudowano grupę fortową Goławice oraz grupę fortową Carski Dar, złożoną z fortów Toruń, Miękoszyn oraz polowej pozycji piechoty tzw. dzieła piechoty przebiegającego m. in. przez Cegielnię Psucką. Szeroki front robót ziemnych stwarzał duże zapotrzebowanie na środki transportu. Rolnicy dysponujący dobrym sprzężajem uczestniczyli w tych pracach. Dzienna płaca furmana dysponującego parokonną furą wynosiła 2 rb, co było dość intratnym zajęciem w tamtym okresie.[25] Przy budowie dróg dojazdowych do fortów odrabiali szarwark okoliczni chłopi.[26]

 Jesienią 1914 r. w okolice Psucina zaczęły napływać z Turkiestanu i Syberii rosyjskie oddziały, którymi obsadzono północny sektor Twierdzy Modlin. Polowej pozycji wysuniętej na odcinku w Cegielni Psuckiej miała bronić 114 rezerwowa Dywizja Piechoty złożona z ok. 2 tys żołnierzy, natomiast głównej pozycji sektora północnego - 63 DP w sile ok. 4 tys. żołnierzy.[27] 

Jak relacjonował naoczny świadek tych wydarzeń, autor pamiętników ks. Marceli Przedpełski: w początkach lutego 1915 roku tysiące ludzi nawet z dalszych okolic zostało powołanych do kopania wielkich okopów pozycyjnych, lasy i  laski, ogrody, stodoły i szopy, płoty, wszystko poszło na okopy (…) Dzień 14 lipca przyniósł nam wieść gromową : wojska rosyjskie cofają się i wszystko palą, ludność zmuszają do ucieczki. Zrazu tegoż dnia ludność ruszyła ze swoich siedlisk. Dnia 15 lipca ucieczka przybrała olbrzymie rozmiary. Nikt prócz starców, których własne dzieci porzuciły na razie nie został, bo i nie było gdzie. Około południa paliło się parafii jednocześnie 16 wsi (…) Paliła się potem cała okolica, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem (…).[28]

            Psucin, ze względu na bliskość twierdzy modlińskiej, podlegał oczyszczeniu przedpola przed napierającymi oddziałami 10 Dywizji Landwehry gen Dickhutta–Haracha i brygady piechoty gen. Pfeila ze składu armii gen. Hansa von Beselera.[29] Nie oszczędzono więc w tej wsi niczego, co mogło posłużyć za osłonę przed ogniem dział fortecznych. Jako się wcześniej rzekło, spalono dwór i cały folwark, dawne dziedzictwo rodu Wołłowiczów. Z Psucina wygnano kilkaset osób, z których spora część koczowała w lasach koło Jabłonny. 

            Aby zdobyć twierdzę, na rubieży Dębe-Nuna-Psucin rozmieszczono artyleryjskie grupy burzenia, które przy użyciu ciężkich dział oblężniczych ostrzeliwały grupy fortowe Carski Dar i Goławice.[30] 

         W dniach 13-17 sierpnia 1915 r. miało miejsce największe nasilenie ostrzału Grubych Bert, które skutkowało przełamaniem głównej pozycji obrony i zdobyciu fortów Toruń i Miękoszyn. Nocą z 15 na 16 sierpnia nastąpiły kontrataki  piechoty rosyjskiej, w których zginęło wielu żołnierzy blokujących twierdzę. Wśród poległych znalazł się m.in. pisarz i publicysta serbołużycki ks. Jan Rjecka, który służył w niemieckim duszpasterstwie polowym.[31]

            Aby pochować poległych żołnierzy, urządzono cmentarz wojenny w południowo-wschodniej części wsi wzdłuż drogi do Pomiechówka po obydwu jej stronach. Pogrzebano tu ok. 160 żołnierzy pochodzących głównie z Saksonii ze 101 pułku piechoty pod rozkazami gen. Pfeila[32].

            Powiat pułtuski poniósł ogromne straty spowodowane działaniami wojennymi związanymi z I wojną światową. Spośród 423 wsi w powiecie, 167 zostało całkowicie spalonych, co stanowiło prawie 40%. Z liczby 8 453 zagród wiejskich spalono7 618 zabudowań, czyli prawie 30% substancji materialnej. Szacunkowa wartość zniszczonych budynków na terenach wiejskich powiatu, opiewała na kwotę 1. 453140 rb., co stanowiło 25% wartości ubezpieczeniowej z okresu przed wybuchem wojny.[33]

            Nie lepiej było podczas niemieckiej okupacji, kiedy to ludność spalonych wsi gnieździła się w piwnicach lub w na prędce skleconych szałasach. Naturalną konsekwencją wojny i głodu były epidemie tyfusu, duru brzusznego, cholery i hiszpanki. Dochodził do tego ostry kurs polityczny okupanta oparty na licznych ograniczeniach i zakazach oraz rabunkowej eksploatacji rolnictwa, rzemiosła i zasobów leśnych okupowanego obszaru.

            W pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości, uwaga mieszkańców Psucina była skoncentrowana na odbudowie zniszczonych zabudowań. Mozolny proces odbudowy został zahamowany latem 1920 r., kiedy to w centrum uwagi całego społeczeństwa znalazła się wojna polsko-bolszewicka. W sierpniu 1920 r. w strefie działań zbrojnych znalazł się również Psucin. Dokładnie 14 sierpnia w godzinach przedpołudniowych cała gmina Nasielsk, w tym Psucin, została zajęta przez bolszewików. Wieczorem, tego samego dnia sowiecka 11 Dywizja Strzelców zdobyła forty Toruń i Miękoszyn i zgromadzone tam zapasy sprzętu wojennego. 15 sierpnia trwały ciężkie walki  na linii Studzianki- Cegielnia Psucka prowadzone przez 17DP, przeciwko dwom brygadom sowieckim.[34]

            W zmaganiach tej wojny uczestniczyli też mieszkańcy Psucina i okolicznych wsi, walcząc w szeregach 1. Dywizji Ochotniczej płk. Adama Koca. Mieli oni zagwarantowane pierwszeństwo przy zakupie ziemi po cenach preferencyjnych z parcelowanych majątków ziemiańskich. Wśród nich był Józef Krysiński z Pieńków Psuckich, Feliks Kiliś z Psucina i Czesław Olbryś ze Studzianek. [35] Lista ta zapewne będzie dłuższa po kolejnych badaniach.

            Na początku funkcjonowania Drugiej Rzeczypospolitej, zniszczona wojnami mazowiecka wieś przeżywała trudny okres. Według danych spisu powszechnego z 1921 r. 60% mieszkańców mieściło się w jednej izbie, zaś 29% dysponowało dwoma izbami, a zaledwie 11% populacji miało większe mieszkania.[36] Część rolników, po zniszczeniach obu wojen adaptowała na potrzeby mieszkaniowe budynki gospodarcze, w obawie przed kolejnymi działaniami zbrojnymi. Znaczną przeszkodą w budowie domów były braki materiałów budowlanych a zwłaszcza blachy i dachówki, stąd też aż 79% zabudowań wiejskich pokrytych było strzechą. Siermiężne domy włościańskie często zamiast drewnianych podłóg, miały glinianą polepę. Instalowano też mało okien, aby chronić izbę przed utratą ciepła.[37]

            W okresie II Rzeczypospolitej Psucin znalazł się w rzędzie największych wsi gminy Nasielsk. Najliczniejszym sołectwem było wówczas Popowo-Borowe, a następnie Goławice, Nuna i Psucin. Gdyby nie doszło do wyodrębnienia z tej wsi sołectw Psucin-Cegielnia i Pieńków-Psuckich, zapewne Psucin byłby największy, jeśli chodzi o liczbę mieszkańców. Psucin w 46 domach i 8 budynkach gospodarczych adaptowanych na cele mieszkalne, skupiał 370 mieszkańców, a w liczbie tej 175 mężczyzn i 195 kobiet. Wszyscy z nich deklarowali narodowość polską i religię rzymsko-katolicką. W Psucinie-Cegielni, w 40 domach i 7 budynkach gospodarczych zamieszkiwało 276 osób, w tym 137 mężczyzn i 139 kobiet uważających się za Polaków i katolików. Natomiast w przysiółku Psuckie Pieńki, 89 mieszkańców zajmowało 13 budynków mieszkalnych i 5 gospodarczych. [38]

            W latach międzywojnia w Psucinie funkcjonowała szkoła powszechna, uruchomiona zaraz po odzyskaniu niepodległości. Z Wykazu Publicznych szkół powszechnych w powiecie pułtuskim datowanego na 1 grudnia 1925 r. wynika, że ta placówka oświatowa mieściła się w wynajętym budynku w centralnej części wsi, zajmując izbę o pow. 27, 5 m2. Nauki udzielał jeden nieetatowy nauczyciel, który przez 36 godzin tygodniowo uczył 80 dzieci.[39] W latach 1918-1939 znacznie podniesiono poziom nauczania w szkolnictwie powszechnym. Wprowadzono wtedy do szkół, obok grupy podmiotów polonistycznych (język polski, geografia i historia Polski), grupę przedmiotów artystyczno-technicznych z robotami ręcznymi i ćwiczeniami fizycznymi. Zasadą było łączenie miejscowości w okręgi szkolne i budowanie szkoły we wsi o największej liczbie dzieci. Liczba szkół w gminie Nasielsk wzrosła w analizowanym okresie z czterech placówek na początku lat 20. do czternastu pod koniec lat 30.

            Przeważająca część mieszkańców Psucina, w dobie II RP zajmowała się wyłącznie rolnictwem, natomiast, ci którzy dysponowali gospodarstwami o mniejszych areałach, imali się różnych dodatkowych zajęć, m.in. na kolei, w handlu czy usługach. W Psucinie funkcjonowały z powodzeniem dwa sklepy branży spożywczo-tytoniowej, jeden z nich należał do Marianny Strzelczak, drugi zaś do Franciszka Kuski.[40] 

            W 1935 r. powołano w Psucinie jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej, a w skład komitetu założycielskiego weszli: Feliks Kiliś, Jan Kiliś, Feliks Pietrzak i Romuald Zawadzki. Straż ogniowa była chlubą całej wsi i skupiała najbardziej aktywnych jej mieszańców.[41]

            Okres zrównoważonego rozwoju Psucina przypadający na lata 30. XX w. został brutalnie przerwany niemieckim najazdem na Polskę we wrześniu 1939 r. Sama wojna obronna, w której uczestniczyło wielu mieszkańców tej wsi, nie przyniosła większych zniszczeń materialnych, bowiem nie zastosowano taktyki oczyszczenia przedpola zewnętrznego pierścienia umocnień Twierdzy Modlin. Mieszkańcy zostali natomiast poddani różnego rodzaju restrykcjom i prześladowaniom spotęgowanym tym, że wieś znalazła się w strefie przygranicznej pomiędzy Rejencją Ciechanowską, czyli częścią składową Rzeszy a Generalną Gubernią. Granica polityczna, celna i dewizowa biegła od Dębego, przez Ludwinowo, Kanią Górę, Nunę, Toruń Włościański i Goławice, aż do Wkry. [42] Siłą rzeczy, przebywali tu żołnierze Grentzschutzu, żandarmerii i policji polowej strzegący tej rubieży. 

            Pomimo tej trudnej sytuacji politycznej, w Psucinie działał ruch oporu. W opracowaniu pt. Miasto Nasielsk i jego najbliższa okolica w latach 1939-1945, jego autor Andrzej Sokolnicki wymienił Helenę Wasilewską z Psucina, która przewoziła z Warszawy podziemną prasę m.in. Gwardzistę – organ prasowy Gwardii Ludowej. Pomagała jej Helena Szelkowska, również mieszkanka Psucina działająca w strukturach niepodległościowych. Zapłaciły one najwyższą cenę za prowadzoną działalność, ginąc w obozach zagłady w 1944 r. [43]

            Spośród innych mieszkańców Psucina wyróżniających się w miejscowej społeczności działalnością niepodległościową, spółdzielczą i oświatową warto słów kilka poświęcić m.in. Feliksowi Kilisiowi, który został powołany do armii carskiej w 1914 r. Z chwilą utworzenia WP w Rosji został żołnierzem korpusu gen. Dowbór-Muśnickiego, broniącym Kresów dawnej Rzeczypospolitej przed bolszewikami, m.in. wchodził w skład załogi pociągu pancernego. W 1920 r. z rąk gen. Muśnickiego otrzymał brązowy Krzyż Walecznych. [44]

  Innym uczestnikiem I wojny światowej pochodzącym z Psucina był Wiktor Oleksiak (1878-1965), powołany do carskiego wojska w lipcu 1915 r. Walczył na kilku frontach, m.in. na Bukowinie i Grodzieńszczyźnie, aż do 1917 r., a swoje spostrzeżenia z tego okresu opisał w pamiętnikach, które ukazały się drukiem w 2005 r. W okresie międzywojennym mieszkał w Nasielsku przy ul. Ogrodowej, zajmując się szkółkarstwem i ogrodnictwem, był fundatorem okazałej willi Oleksiakówki o awangardowej i funkcjonalistycznej architekturze autorstwa Borysa Zinserylinga, która przetrwała II wojnę światową i nadal pozostaje własnością jego rodziny. [45]

            Kolejną wyrazistą postacią z Psucina w zakresie działalności społecznej i spółdzielczej był Henryk Olszewski (1919-2003). Zaraz po zakończeniu II wojny światowej wstąpił w szeregi Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, będąc nawet prezesem na szczeblu gminy. W tym samym czasie rozpoczął działalność w miejscowej OSP, zaś od 1956 r. do lat 90. Był radnym nasielskiego samorządu. Jednocześnie pełnił funkcję przewodniczącego Rady Nadzorczej Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Nasielsku. Należał też do Solidarności Rolników Indywidualnych. Odznaczony wieloma prestiżowymi orderami i  medalami, m.in. Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, Zasłużony dla Spółdzielczości Samopomoc Chłopska i Złotym Medalem za Zasługi dla Pożarnictwa. [46]

            Jeszcze innym, wielce zasłużonym dla lokalnej oświaty był urodzony w Psucinie Zdzisław Kiliś, który dał się również poznać jako działacz samorządowy, będąc wieloletnim radnym i przewodniczącym Rady Gminy w Pomiechówku. Pracę pedagogiczną rozpoczął w 1955 r. jako nauczyciel historii, natomiast w latach 1968-1972 był dyrektorem szkoły podstawowej w Pomiechówku. Odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi w 1975 r.[47]

            Pisząc o Psucinie i jego mieszkańcach, nie można pominąć wzmiankowanego wcześniej prof. dr. hab. Jerzego Kalisiaka (1942-2009), który przez kilkanaście lat był mieszkańcem tej wsi. Na uwagę zasługuje jego szybka kariera naukowa, bowiem w wieku 38 lat (1980 r.) został profesorem belwederskim. Był stypendystą Fulbrighta na Uniwersytecie w Pensylwanii. współtworzył wyższą Szkołę Zarządzania  Polish Open University, będąc później jej rektorem. W latach 90. Nadano mu tytuł  doktora honoris causa Thames Valley University, a w 2005 r. Oxford Brookes University. Odznaczony wieloma orderami i medalami, m. in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski , Krzyżem Kawalerskim O.O.P. i Medalem Komisji Edukacji Narodowej.[48]

            Kończąc niniejsze opracowanie, dedykowane głównie mieszkańcom Psucina, należy stwierdzić, że taki jest stan wiedzy Nasielskiego Domu Edukacji i Historii Anno Domini 2025. Zapewne wymaga ono uzupełnienia, do czego zachęcam pasjonatów historii tej wsi reprezentujących młodsze pokolenie. Wskazówki bibliograficzne zawarte w tekście z pewnością pomogą w wyszukiwaniu źródeł niezbędnych do uzupełnienia.

                                                                                              dr Stanisław Tyc

.

 
[1] łac.- wsie przypisane klasztorowi czerwińskiemu.
[2] Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t.5, Mazowsze, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1892, s. 130.
[3] łac. – wsie szlachty zagrodowej.
[4] Źródła dziejowe, t. XVI, s. 9.
[5] K. Niesiecki, Herbarz Polski Kacpra Niesieckiego S.I. Powiększony dodatkami późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nop. Bobrowicza, t. X, s. 569.
[6] A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937, s. 307.
[7] Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego, t.6, Ab anno 1697 ad annuch 1763, Warszawa 1980, zapiska 241.
[8] T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 2, Kraków 1912, s. 387.
[9] Regestr diecezjów Franciszka Czajkowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, pod. red. S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 691.
[10] Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, oprac. E. Sączys, Warszawa 2007, s. 502.
[11] AGAD, KRSW, sygn. 4420,  Obwieszczenie pisarza trybunału cywilnego guberni płockiej, luty 1849, b. p.
[12] Relacja prof. Jerzego Kalisiaka z 2002 r., w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[13] A. Kociszewski, Mazowsze w epoce napoleońskiej, Ciechanów 1984, s. 69.
[14] Pamiętnik Polaka, który służył w wojsku francuskim w latach 1806 i 1807, [w:] Pszczółka Krakowska z 1822 r., b. p.
[15] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wydany pod red. B. Chlebowsiego, magistra nauk filologiczno-historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej, wł. Walewskiego, obywatela ziemskiego, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego. Wg. planu F. Sulimiersiego, t. IX, Warszawa 1888, s. 253.
[16] Źródła do dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831 r., t. 3, od 12 maja do 15 lipca 1831 r., Warszawa 1933, s. 248.
[17] Ibidem, s.193-194.
[18] Ibidem, s. 259.
[19] Ibidem.
[20] Ibidem, s. 48-236.
[21] Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych, Warszawa 1905, b. p.
[22] APP, ZPP, sygn.. 154, k. 19.
[23] W. Bajer, Kronika kościelna wewnętrzna, Przegląd katolicki 1900, s.697.
[24] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, M. St. Warszawa. Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 9.
[25] APW, RGW, Wydz. Bud, Ref. XVII, sygn.. 43, k. 5 i 21.
[26] R. Bochenek, op. cit., s. 324.
[27] Ibidem, s.322.
[28] Kronika Rzymsko-Katolicka parafii Klukowo (1939-1947), pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[29] A. Bochenek, op. cit., s. 324.
[30] Ibidem, s. 327.
[31] https://pl.wikipedia.org/wiki/Fort_XV_Twierdzy_Toru%C5%84
[32] Kronika Rzymsko-Katolicka parafii Klukowo (1939-1947), pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[33] M. Przeniosło, Chłopi Królestwa Polskiego w latach 1914-1918, Kielce 2003, s. 54.
[34] O niepodległą i granice, t. 1, Raporty i komunikaty Naczelnych władz wojskowych o sytuacji wewnętrznej Polski 1919-1920, oprac. M. Jabłonowski, P. Stanecki, T. Wawrzynski, Warszawa 1999, s. 274.
[35] J. Szczepański, Wojna 1920 r. w powiecie pułtuskim, Pułtusk 1990, s. 34.
[36] Mieszkania, Analiza wyniku spisu mieszkań z 30 września 1921 r., Warszawa 1932, s. 51.
[37] M. Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX wieku, cz. 1., budownictwo tradycyjne, Wrocław 1968, s. 197.
[38] Skorowidz miejscowości RP, op. cit., s. 6.
[39] Publiczne szkoły powszechne w powiecie pułtuskim – 1 grudnia 1925 r. w roku szkolnym 1925/1926, Warszawa 1927, s. 49.
[40] Wykaz podmiotów prawa handlowego w mieście i gminie Nasielsk w okresie międzywojennym, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[41] Nasielska Wieś, op. cit., s. 49.
[42] A. Sokolnicki, Miasto Nasielsk i jego najbliższa okolica w latach 1939-1945, [w:] Szkice z dziejów Nasielska i dawnej ziemi zakroczymskiej, pod red. S. Pazyry, Warszawa 1970, s. 69.
[43] Ibidem, s. 74.
[44] Zasób Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[45] Nasielsk. Wpisani w dzieje miasta i regionu, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s 157.
[46] Ibidem, s. 159-160.
[47] https://historiapomiechowka.pl/oswiata/szkola-podstawowa-pomiechowek/
[48] https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Kalisiak