Zarys dziejów wsi Wągrodno

Zarys dziejów wsi Wągrodno

Przeszłość Wągrodna położonego na południe od Nasielska przy dawnym trakcie do Pomiechowa, jest słabo znana. Przeszkodą do rekonstrukcji dziejów tej wsi jest wyjątkowo uboga baza źródłowa w dostępnych zasobach archiwalnych, zamykająca się łacińskimi słowami ex-silentio[1]. Jednakowoż, studiując herbarze polskich heraldyków można założyć, że wieś ta była u schyłku średniowiecza własnością rycerską i gniazdem rodowym Wągrodzkich herbu Rogala. Według znakomitego heraldyka ks. Kacpra Niesieckiego, Stanisław Wągrodzki był podsędkiem ziemi zakroczymskiej i poborcą opłat sądowych w XVII w., i inny nieznany z imienia Wągdrodzki pełnił godność podczaszego zakroczymskiego, będąc jednocześnie posłem na sejm w 1724r. Kolejny przedstawiciel tego rodu, Adam był miecznikiem zakroczymskim i podczaszym tej ziemi, inny Adam był pisarzem ziemskim zakroczymskim[2]. Na szczególną uwagę w czasach staropolskich zasłużył sobie Franciszek Wągrodzki będący generałem –  adiutantem Stanisława Augusta Poniatowskiego[3]. Jak wynika z tego wywodu heraldycznego, był to ród możny, zasłużony dla kraju, skoligacony i spowinowacony z wieloma rodzinami szlacheckimi na całym Mazowszu.

Z ksiąg Heroldii Królestwa Polskiego pochodzi informacja mówiąca o majorze Antonim Wągrodzkim, synu Macieja i Julianny Marx, legitymowanym ze szlachectwa w 1838 r., który był wnukiem Alfonsa – pisarza ziemi zakroczymskiej. Źródła z epoki przedstawiają go jako gorącego patriotę, powszechnie szanowanego przez współobywateli. Warto dodać, że u schyłku czasów staropolskich do Wągrodzkich należały takie wsie jak: Grabie, Mazewo, Małoklęski, Pokrzywnica, Popielżyn i Szczytno[4].

Zakładając, że stwierdzenie dotyczące gniazda rodowego we wsi Wągrodno jest słuszne, należy zadać pytanie gdzie mogła znajdować się siedziba tak zacnego i zasłużonego rodu rycerskiego? Przez analogię i domysły, miejsca posadowienia dawnego dworu należy szukać wśród mokradeł, czyli w terenie trudno dostępnym. Według Łukasza Opalińskiego autora książki Krótka nauka budownicza dworów, pałaców, zamków podług nieba i zwyczaju polskiego: Starzy polacy albo na wysokich górach albo w dole i w błocie murowali, jako to dawne zamki pokazują[5].

Słusznym wydaję się domniemanie, że fortalicjum Wągrodzkich powstało jeszcze u schyłku średniowiecza i zapewne było w większości zbudowane z drewna okolicznych lasów, a tylko niektóre jego fragmenty takie jak skarbczyk czy alkierze wymurowane zostały z ciosanego kamienia. Przypuszczalnie, dwór obronny otoczony był fosą, a być może też palisadą zwaną ostrokołem. Poprzez analogię do innych ośrodków osadniczych ziemi nasielskiej, dwór i wieś Wągrodno zostały zniszczone w okresie drugiej wojny północnej powszechnie nazywanej potopem. Należy zaznaczyć, że wieś leżała przy ważnym trakcie wiodącym z Nasielska do Zakroczymia, gdzie przez dwa lata funkcjonował szwedzki obóz wojskowy znany w całej okolicy z uwagi na niszczycielską działalność skoszarowanych tam żołnierzy.

Źródła pisane o 17-wiecznej proweniencji nader dobitnie oceniają sytuację powojenną następującymi słowami: po nieprzyjacielu, ani budynków chłopskich, ani dworskich, ani bydeł, stada owiec i żadnego sprzętu domowego nie zostało, ale wszystko z gruntu przez ogień nieprzyjaciel zniósł i tak same pola gołe jeno bez zasiewów stały. Poddanych pozabijano, drudzy powietrzem pomarli, a drudzy się porozchodzili[6].

Po zniszczeniach potopu fortuna Wągrodzkich znacznie zmalała, więc Wągrodno oddano w zastaw hipoteczny rodzinie Wesslów, skoligaconej z Sobieskimi. W połowie  XVIII w. Wągrodno przeszło ostatecznie na własność dziedziczną Wesslów, jednakże w posiadaniu tego rodu pozostało tylko w ciągu jednego pokolenia, bo już u schyłku czasów staropolskich wraz z ręką Józefy Wesslówny przeszło na własność Stanisława hr. Dąbskiego herbu Godziemba, wywodzącego się z Kujaw[7]. Źródła pisane przedstawiają Dąbskiego jako ekscentrycznego magnata i utracjusza, który żywota dokonał w niedostatku. Powodem jego niepowodzeń finansowych było ogromne zadłużenie posiadanych dóbr ziemskich w Banku Berlińskim szacowane na 330 tys. talarów, stanowiące 70% zadłużenia całego powiatu pułtuskiego. Większość pożyczek Dąbskiego została wypowiedziana przez bank w 1805 r., o czym świadczą liczne procesy sądowe w sprawach dłużnych z tego okresu. Nominalnie Wągrodno stanowiło więc własność Dąbskiego do 1809 r., a później jego dzieci, a de facto wierzyciela czyli Banku Berlińskiego, w którego imieniu zarządzał pełnomocnik w osobie W. Englera do lat 20. XIX w., a następnie do lat 40. mecenasa Jeziorańskiego.[8]

Do zadłużonych wsi i folwarków kierowano kolonistów niemieckich, którzy otrzymywali różne przywileje i zwrot kosztów dojazdu na miejsce osiedlenia tzw. podwodowe. Na obszarze gminy Nasielsk osiedlali się oni obok Chlebiotek, Dębinki Czajkowskiej, Mazewa i Mogowa, również w Wągrodnie. Część z nich spolonizowała się całkowicie, przechodząc na katolicyzm, pozostali przesiedlali się w późniejszym czasie w inne rejony okupowanych ziem polskich lub do Rzeszy[9].

Zimą 1806r. przez Wągrodno do Nasielska przemieszczał się korpus marszałka Davouta, w którym przebywał Napoleon Bonaparte. Źródła pamiętnikarskie francuskie i polskie wspominają o potyczkach w lasach pomiędzy Psucinem a Wągrodnem z Baszkirami i Kozakami i o niebywałych zniszczeniach dróg i zabudowań[10].

Liczne przemarsze wojsk polskich przez wieś miały też miejsce podczas wojny polsko-rosyjskiej 1831 r. Szacuje się, że w toku tej wojny przez Wągrodno do Nasielska przeszło kilkanaście tysięcy żołnierzy i zbliżona liczba koni. Wydaje się, że najbardziej sentymentalny był przemarsz 250 kosynierów i jednego batalionu 3. Pułku strzelców pieszych pod rozkazami majora Antoniego Wągrodzkiego, którego ród wywodził się z tej wsi[11]. Inne oddziały Wojska Polskiego przeciągające przez Wągrodno wymienione zostały w moim opracowaniu pt. Zarys dziejów Psucina i tam odsyłam Czytelnika po więcej szczegółów.

Wracając do dziejów gospodarczych Wągrodna warto dodać, że w październiku 1832r. dobra nasielskie nabył od Banku Berlińskiego Skarb Publiczny Banku Polskiego, kilka lat później w 1836 r. dominium wystawiono na sprzedaż w drodze licytacji publicznej, jednak do transakcji nie doszło z uwagi na brak oferenta[12]. W 1838 r., podczas kolejnej licytacji dobra nasielskie nabył Józef Koźmiński herbu Poraj, będący wówczas mieszkańcem Warszawy, który na zakup fortuny i jej modernizację zaciągnął znaczne kredyty w Banku Polskim. W 1842 r. jego zobowiązania wobec banku osiągnęły kwotę 953.810 złp., a ich konsekwencją była kolejna licytacja przeprowadzona w Płocku w 1845 r.[13]. Z opisu dóbr wynika, że Wągrodno wraz z Krogulami wchodziło w skład folwarku Siennica i wieś z przyległościami Budy Siennickie. Nabywcą klucza nasielskiego został wówczas Aleksander Kurtz znany w Królestwie Polskim działacz gospodarczy na dużą skalę, ale też równie znany polityk obozu Białych. Był on ostatnim właścicielem całej tej niepodzielonej jeszcze fortuny liczącej 5400 ha i samego Nasielska[14]. Po nim, w okresie postyczniowym w drodze exdywizji dobra zostały rozdrobnione.

Wiarygodnym źródłem informacji z tego okresu dotyczącym ośrodków osadniczych w Królestwie Polskim jest z pewnością Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego Filipa Sulimierskiego, wydany pod koniec XIX w. Wynika z niego, że Wągrodno było wsią powiatu pułtuskiego, gminy i parafii Nasielsk leżącą przy drodze do Twierdzy Nowogieorgijewskiej. W 1827 r. liczyło 10 domów i 60 mieszkańców[15]. Innym bardziej szczegółowym zasobem wiedzy o Wągrodnie jest Obwieszczenie pisarza Trybunału Cywilnego Guberni Płockiej datowane na 27 lutego 1849 r. sporządzone na okoliczność planowanej sprzedaży dóbr nasielskich. Dokument określa granice Wągrodna, stwierdzając, że leży pomiędzy wsią Budy Siennickie a folwarkiem Siennica i ma powierzchni ziemi jak to: a) w ogrodach warzywnych mórg 4, w gruntach ornych klasy II i III obejmujących zarazem 5 mórg gruntu do karczmy jeszcze nie egzystującej przywiązanego, włuk 6 mórg 16, e) w placach pod zabudowaniami mórg 4, d) w drogach i nieużytkach mórg 2, razem włuk 6 mórg 26[16] (Czyli ogółem Wągrodno liczyło 120 ha – S.T.). Z dalszej treści cytowanego dokumentu wynika, że Wągrodno było zabudowane 11. chałupami wraz z towarzyszącą im zabudową gospodarczą czyli chlewami, oborami i stodołami, a każda zagroda miała też mały ogródek owocowo–warzywny. Siedem posesji należało do czynszowników, a cztery dalsze były własnością dworską zasiedloną przez chłopów pańszczyźnianych. Obwieszczenie wymienia tylko czynszowników jako tzw. osoby główne płacące czynsz dzierżawczy, natomiast pomija ich rodziny i milczy na temat rodzin chłopskich. Płatnikami czynszu były następujące osoby: 1. Ewa, Stanisław, Józef i Antoni rodzeństwo Łosiewiczowie uiszczający sumę 6 rubli srebrnych i 75 kopiejek rocznie, 2. Mateusz Barcel -6 rbs i 75 kop., 3. Kazimierz Fijewski - 22 rbs i 87 kop., 4. Jakub Krysiński - 8 rbs i 75 kop., 5. Bartłomiej Adamski- 6 rbs i 87 kop., 6. Paweł Kaczyński - 13 rbs i 50 kop., 7. Antoni Kaczyński - 6 rbs i 75 kop.[17].

Najwyższy czynsz odprowadzał do dominium Kazimierz Fijewski, który dysponował areałem o pow. ok. 20 ha, pozostałe gospodarstwa były znacznie mniejsze i zajmowały obszar 7–8 hektarów. Oprócz czynszu dzierżawnego, mieszkańcy Wągrodna opłacali podatek transportowy przeznaczony na utrzymanie dróg lokalnych oraz podatek rekrutowy, który uwalniał ludność wiejską od uciążliwego obowiązku bezpłatnego kwaterowania wojska. Wymienione obciążenia fiskalne rzutowały w znaczny sposób na kondycję ekonomiczną mieszkańców Wągrodna[18]. Różne podatki bezpośrednie uzupełniane były w miarę potrzeb ofiarami i składkami nadzwyczajnymi przeznaczonymi na potrzeby władz cywilnych i wojskowych. Zjawisko to rozwinęło się zwłaszcza w latach po powstaniu styczniowym, stanowiąc element represji politycznych wobec zniewolonego narodu.

Po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r., ponad 20 ha gruntów z Wągrodna przeszło na własność włościańską. Chłopi mogli ponadto wypasać w folwarku Siennica 4 sztuki własnego bydła oraz 15 sztuk trzody chlewnej na gruntach folwarcznych. Włościanom przysługiwało również prawo korzystania z dworskich lasów w zakresie pozyskiwania drewna na cele budowlane, opałowe i na ogrodzenia[19].

Warto w tym miejscu zauważyć, że gospodarstwa chłopskie powyżej 5 ha, stanowiły przynajmniej połowę wszystkich gospodarstw w okolicach Nasielska i jako takie były zdolne do zaspakajania potrzeb konsumpcyjnych rolnika i jego rodziny. Inne potrzeby wymagały zatem podejmowania dodatkowej pracy najemnej w folwarkach ziemiańskich lub w zakładach przetwórczych w pobliskim Chrcynnie takich jak: browar, gorzelnia i krochmalnia będących własnością Bronisława Kurtza. Pod koniec lat 70. XIX w. doszedł następny duży pracodawca niemalże sąsiadujący z Wągrodnem, czyli Kolej Nadwiślańska, która zatrudniła w rejonie Nasielska ok. 200 osób[20].

Schyłek XIX stulecia jawił się dla Nasielska i całego regionu jako okres wzmożonego rozwoju gospodarczego. Podejmowane były wówczas różne śmiałe zadania inwestycyjne. Obok wspomnianej linii Kolei Nadwiślańskiej, doszło do rozbudowy i modernizacji twierdzy modlińskiej, a ściślej mówiąc jej zewnętrznego pierścienia przebiegającego przez południową część gminy Nasielsk w sąsiedztwie Wągrodna. Mieszkańcy dysponujący dobrym sprzężajem mogli całkiem sporo zarobić podczas prac ziemnych i transportowych przy budowie fortów w Toruniu, Goławicach i Cegielni Psuckiej, gdzie powstało tzw. polowe dzieło piechoty czyli fortyfikacje ziemne[21].

Dużej skali inwestycją, która budziła szczególne zainteresowanie społeczności katolickiej była budowa monumentalnej świątyni w Nasielsku. Mieszkańcy Wągrodna wzorem innych nasielskich parafian, uczestniczyli w pracach rozbiórkowych starego gotyckiego kościoła, dostarczali też kamień i żwir na fundamenty nowego obiektu sakralnego. Zbierali datki pieniężne przeznaczone na prace budowalne przy nowym kościele, a wielu z nich własnoręcznie wykonywało proste czynności na placu budowy. Wznoszenie nowej świątyni gromadziło najbardziej aktywnych mieszkańców podnasielskich wsi wchodzących w skład parafii św. Wojciecha. Pochodzili oni ze wszystkich warstw społecznych a więc: ziemian, lokalnej inteligencji, drobnej szlachty, robotników i włościan, reprezentując całe spektrum społeczne mikroregionu[22].

Podczas I wojny światowej, wiele podnasielskich wsi zostało spalonych przez wycofujące się oddziały rosyjskie powszechnie stosując taktykę spalonej ziemi. Ogrom zniszczeń opisuje w swoich zapiskach pamiętnikarskich z tego okresu ks. Marceli Przedpełski- wicedziekan nasielski. Warto na chwilę dać mu głos: dzień 14 lipca 1915r. przyniósł nam wieść ogromną: wojska rosyjskie cofają się i wszystko palą, ludność zmuszają do ucieczki. Zaraz tegoż dnia ludność ruszyła ze swoich siedlisk. Dnia 15 lipca ucieczka przybrała olbrzymie rozmiary. Nikt oprócz starców, których własne dzieci porzuciły na razie nie został, bo i nie było gdzie. Około południa paliło się w parafii jednocześnie 16 wsi. Dzień był spokojny, dymy unosiły się wysoko pod niebo, jakby z żałosną i wielką skargą na krzywdę ludzką. Paliła się potem cała okolica, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem. Parafia w ogóle poniosła olbrzymie straty w zabudowaniach, zbożach, inwentarzu, sprzętach i ubraniu[23].

Zniszczenia wojenne z okresu I wojny światowej lokowały powiat pułtuski a w nim gminę Nasielsk w czołówce najbardziej zniszczonych obszarów Kongresówki, 167 wsi zostało całkowicie zniszczonych, co stanowiło 40% ośrodków osadniczych w obszarze wiejskim starostwa pułtuskiego[24].

Kolejne nieszczęście dotknęło Wągrodno i jego mieszkańców w sierpniu 1920 r. podczas wojny polsko-bolszewickiej. W rejonie Miękoszyn-Studzianki-Wągrodno 17. DP prowadziła zacięte walki z dwoma brygadami piechoty sowieckiej[25]. To, co ocalało z substancji materialnej po rosyjskiej pożodze z 1915 r. zostało zniszczone w roku 1920. Ludność zubożała do tego stopnia, że nie była w stanie płacić podatków, a jesienna uprawa pól okazała się niemożliwa z powodu braku koni zarekwirowanych przez wojsko.

W okresie II Rzeczypospolitej gmina Nasielsk, a w niej Wągrodno, znalazła się powiecie pułtuskim i województwie warszawskim. Gmina Nasielsk w analizowanym okresie zajmowała obszar 13 797 ha (137,97 km2), a zamieszkiwało ją 9304 mieszkańców skupionych w 65 sołectwach. Największymi sołectwami były: Popowo Borowe, Goławice, Psucin i Nuna. Większa własność rolna zajmowała obszar 3 180 ha (23%), natomiast na mniejszą własność rolną składały się 1 832 gospodarstwa włościańskie i drobnoszlacheckie. Przeciętna wielkość takiego gospodarstwa wynosiła 5,7 ha[26]. W strukturze zasiewów dominowała uprawa żyta, którym obsiewano 49% gruntów ornych, następnie owies zajmujący ok. 15% zasiewów, jęczmień – 13% i pszenica – 10,5%. Na pozostałych gruntach uprawiano rośliny okopowe, przemysłowe i pastewne[27]. W zakresie produkcji zwierzęcej zdołano odbudować przedwojenny stan inwentarza żywego w gminie Nasielsk, a nawet go znacząco podnieść. W 1931 r. zanotowano tu 3 465 sztuk bydła (wzrost o 3,6%), 1 242 sztuki trzody chlewnej (wzrost o 4,1%) i 372 owce (wzrost o 9%). Zmniejszeniu natomiast uległo pogłowie koni o 8,7%, chyba głównie za sprawą alternatywnych środków transportu, szczególnie w drugiej połowie lat trzydziestych XX w.[28].

Wągrodno tego okresu zamieszkiwało 108 mieszkańców, w tym 56 mężczyzn i 52 kobiety, do których należało 16 zabudowanych posesji. Wszyscy mieszkańcy podczas spisu powszechnego w 1921 r. zadeklarowali narodowość polską i wyznanie rzymsko-katolickie[29].

Rozwój gospodarczy Wągrodna, wzorem innych ośrodków osadniczych Mazowsza i innych ziem historyczno-geograficznych Polski został przerwany wybuchem II wojny światowej. Hitlerowski okupant doprowadził do eksterminacji ludności, zwłaszcza tej o nastawieniu patriotycznym i zniweczył osiągnięcia gospodarcze będące efektem działania wielu pokoleń mieszkańców. Okres ten wymaga dalszego, bardziej szczegółowego opracowania, do czego zachęcam młodszych badaczy lokalnej historii, deklarując wskazówki bibliograficzne i wszelką inną pomoc w celu zapisania białych plam w dziejach wsi.

Artykuł ten dedykuję Idzie Żmiejewskiej znanej i cenionej autorce polskich bestsellerów poświęconych Warszawie, której mama śp. Jadwiga z Lewandowskich-Sekutowiczowa, znana jako wybitna polonistka, pochodziła z Wągrodna. Wierzę, że kuzynka mojej żony, Ida, napisze kiedyś powieść o Wągrodnie i jego mieszkańcach.

dr Stanisław Tyc

      Nasielsk, grudzień 2025 r.

 
[1] łac. – przeszłość milczy
[2] K. Niesiecki, Herbarz polski Kaspra Nesieckiego S. J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydanych przez Jana Nep. Bobrowicza, Lipsk 1841r. tom X, s. 215.
[3] Guaerenda Biuletyn Warszawskiego Towarzystwa Genealogicznego, Warszawa 2023,  s. 83.
[4] Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, oprac. E. Sączys, Warszawa 2007, s.215
[5] Ł. Opaliński, Krótka nauka budownictwa dworów, pałaców, zamków podług nieba i zwyczaju polskiego, Kraków 1659, oprac. A Miłobęcki, Wrocław 1957, s.14.
[6] J. Gieysztorowa, Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu, [W]  Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1650, t.1, Rozprawy, pod red. K. Lepszego, Warszawa 1957, s. 330.
[7] APP Hipoteka w Pułtusku, Księga hipoteczna miasta Nasielsk, nr 69.
[8] AGAD, KRSW, sygn.. 4415, p. I i sygn.. 4417, p. III.
[9] S. Tyc, Nasielsk jako ośrodek życia gospodarczego na północnym Mazowszu w latach 1795–1939, Pułtusk 2011, s. 66.
[10] A. Kociszewski, Mazowsze w epoce napoleońskiej, Ciechanów 1984, s. 43, P.F. Lorain, Napoleons Campain in Poland 1806–1807, A Military history of Napoleon’s First war with Russia, London 1901, s.330; Pamiętnik Polaka, który służył w wojsku francuskim w latach 1806 – 1807, [w;] Pszczółka krakowska z 1822r. b. p
[11] B. Pawłowski, Źródła do dziejów wojny polsko rosyjskiej 1830 – 1831 r., t. 3., od 12 maja do 15 lipca 1831 r., Warszawa 1933, s.240–248.
[12] AGAD, KRSW, sygn.. 4420, p. w.
[13] Ibidem, sygn.. 4418, p. w.
[14] Ibidem, sygn.. 4420, p. VI.
[15] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 9, Warszawa 1888, s. 458.
[16] AGAd, KRSW. Sygn. 4420, Obwieszczenie pisarza Trybunału Cywilnego Gubernii Płockiej z 27 lutego 1849 r., s. 10.
[17] Ibidem, s. 11
[18] Ibidem, s.12
[19] APP, Hipoteka Nasielska, sygn. 2/105, k. 200
[20] Przemysł Fabryczny w Królestwie Polskim, oprac. A. R. Sroka, Warszawa 1910, b. p; APW, ZPP, sygn. 154, k. 62
[21] R. Bochenek, Twierdza Modlin, Warszawa 2003, s. 83.
[22] Echa Płockie i Łomżyńskie 1900 nr 91, s. 3.
[23] Kronika Rzymsko–Katolickiej parafii Klukowo (1939–1947), pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[24] T. Świecki, F. Wybult, Mazowsze Płockie w czasach I wojny światowej i powstania państwa polskiego, Toruń 1932, s. 80.
[25] W. Sikorski, Nad Wkrą i Wisłą. Studium polsko–rosyjskiej wojny 1920, Lwów 1928, s. 146.
[26] APP,  ZPP, sygn. 117, k. 17.
[27] AAN, Centralne Towarzystwo Rolnicze 1906 – 1939 (CTR), sygn.. 1107, k. 5
[28] Ibidem, k. 6.
[29] Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921r., Warszawa 1927, k. 9.