Adamowo v. Jadamowo

            Nieduża, licząca zaledwie sześć włók[1], wieś Adamowo wchodziła w skład większych dóbr ziemskich należących początkowo do rodu Żabickich herbu Prawdzic. Nazwa wsi jest typu patronimicznego i najprawdopodobniej pochodzi od Adama Żabickiego chorążego zakroczymskiego żyjącego w drugiej połowie XVI w.[2]

[3]

            Pierwsza wzmianka dotycząca tej wsi nazywanej wówczas Jadamowo pochodzi z 1576 r., stwierdza ona, że dobra te były własnością rycerską przynależną parafii nasielskiej[4]. Niestety mapa Mazowsza z drugiej połowy XVI w. nie ukazuje wsi o tej nazwie. W miejscu Adamowa na mapie zaznaczono spory kompleks leśny ciągnący się od Chrcynna (Krczyna) do wsi Krzyszki Wielkie, czyli dzisiejsze Krzyczki Żabiczki i do Smogorzewa. Próżno też szukać Adamowa w Mazowieckich zapiskach herbowych z XV i XVI wieku, opracowanych przez znakomitego mediewistę prof. Adama Wolffa[5]. 

            Przypuszczalnie na cytowane źródło kartograficzne nie naniesiono Adamowa z uwagi na jego małą wielkość i ustronne położenie wśród lasów. Duże jak na warunki Mazowsza dobra ziemskie Żabiczyn liczące ponad 100 włók (1600 ha) graniczyły w Adamowie z okolicą szlachecką skupiającą rody drobnoszlacheckie w takich wsiach jak Krzyczki i Popowo. Sąsiedztwo to generowało rozliczne konflikty o miedzę tzw. kontrowersy trwające przez całe wieki o czym donoszą archiwalia z czasów staropolskich oraz z okresu porozbiorowego. Spór graniczny pomiędzy właścicielami Adamowa a drobną szlachtą mazowiecką zamieszkującą Krzyczki Żabiczki dotyczący ok. 12 włók (ok 200 ha) toczył się od XVII do XIX w.[6] 

            Adamowo było własnością rodu Żabickich zapewne do drugiej połowy XVII w. a niewątpliwie ważną cezurą tego okresu była druga wojna północna nazywana zwyczajowo potopem. Działania wojenne lat 1655-1660 przyniosły niespotykaną wcześniej katastrofalną sytuację gospodarczą i związane z nią wyludnienie mazowieckich wsi. Źródła z tego okresu jednoznacznie stwierdzają, że … po nieprzyjacielu (…), ani budynków chłopskich, ani dworskich, ani bydeł, stada, owiec i żadnego sprzętu domowego nie zostało, ale wszystko z gruntu przez ogień nieprzyjaciel zniósł i tak same, pola gołe bez zasiewów stały. Poddanych pozabijano, drudzy powietrzem pomarli, a drudzy się porozchodzili[7]. 

            Wyniszczone wojenną pożogą wsie i folwarki w rejonie Nasielska nabywała od dotychczasowych właścicieli magnacka rodzina Wesslów, jak powszechnie wiadomo skoligacona z Sobieskim przez mariaż Marii Józefy (1685-1761) z królewiczem Konstantym[8].

            Osiemnastowieczne źródło o proweniencji kościelnej zatytułowane Regestr diecezjów Franciszka Czaykowskiego, zawiera informację mówiącą o tym, że w drugiej połowie XVIII w. Adamowo stanowiło własność Stanisława Wessla starosty golubskiego i określone było jako dezerta[9]. To łacińskie słowo oznacza wyludnioną i pozbawioną budynków osadę, co dobitnie potwierdza ogrom zniszczeń mikroregionu po wojnach szwedzkich. Jeszcze znacznie późniejsze źródło drukowane datowane na 1845 r. zatytułowane Obwieszczenie pisarza trybunału cywilnego guberni płockiej nazywa Adamowo dezertą[10]. Z cytowanej oferty sprzedaży dóbr nasielskich wynika: Dezerta Adamowo, która składa się z jednego kawała gruntu około 3 włuk rozległości w zaroślach olszowych, brzozowych i leszczynowych mającego, graniczy z folwarkiem Chrcynno i Krzyczkami Żabiczkami (…) na tej dezercie żadnych budynków nie ma[11].

            Zapewne, ów brak mieszkańców i jakiejkolwiek zabudowy, spowodował bardzo lakoniczny zapis w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego zamykający się jednym zdaniem: Adamowo, osada, powiat pułtuski, gmina i parafia Nasielsk[12]. Być może wieś włączono w obręb Chrcynna, gdzie była siedziba właściciela dóbr nasielskich? Adamowo przez siedemdziesiąt z górą lat XIX w. wchodziło w skład dóbr nasielskich dzieląc z nimi wspólne losy. Na początku tego okresu wieś ta była dziedzictwem rodziny Dąbskich herbu Godziemba a po jej wygaśnięciu, została w drodze licytacji publicznej nabyta przez znanego polityka obozu Białych Aleksandra Kurtza*. W okresie postyczniowym, Adamowo stanowiło własność Bronisława Zygmunta Stanisława Kurtza (1843-1916)**, który  dokonał jego parcelacji, sprzedając grunty kolonistom. Był to moment przełomowy w dziejach tej wsi, bowiem przestała być własnością szlachecką i stała się wsią włościańską. Na mapie rosyjskiej z 1885 r. naniesiono kilka zabudowań Adamowa. 

            Jak kształtowały się późniejsze dzieje tej wsi w przedziale 1885-1921 nie wiadomo, ponieważ nie ma żadnych przekazów noszących znamiona prawdy historycznej. Dopiero dokument oparty na spisie powszechnym z 1921 r. zawiera informację mówiącą, że wieś ta złożona była z dwóch zagród skupiających 16 mieszkańców: 9 mężczyzn i 7 kobiet. Wszyscy mieszkańcy Adamowa zadeklarowali narodowość polską i religię rzymsko-katolicką[13].

            Adamowo z uwagi na niewielki potencjał gospodarczy do większego rozkwitu nigdy nie doszło, podobnie jego późniejsi mieszkańcy, niczym szczególnym i godnym uwagi się nie wyróżnili i wzorem swoich ojców i dziadów parali się rolnictwem. 

dr Stanisław Tyc

 
[1] Sześć włók, czyli 100 ha.
[2] Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. X, Lipsk 1841, s. 7.
[3] S. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty polskiej, Warszawa 1990, s. 127-128.
[4] Źródła dziejowe, t. XVI, Mazowsze, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1892, s. 314.
[5] A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937, s. 260-265.
[6] AGAD, KRSW, sygn. 4420, p. VI.
[7] J. Gieysztorowa, Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu, [w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, t. 1, Rozprawy, pod red. K. Lepszego, Warszawa 1957, s. 330.  
[8] Nasielsk. Wpisani w dzieje miasta i regionu, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s. 219.
[9] Regestr diecezjów Franciszka  Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, pod red. S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 531.
[10]  AGAD, KRSW, sygn. 4420, p. VI Obwieszczenie pisarza trybunału cywilnego guberni płockiej, J. Dzieżkowskiego.
[11] Ibidem, s. 6.
[12] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego t. 1, Warszawa 1880, s. 10.
*więcej: Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s. 122-126.
**więcej: Ibidem, s. 126-127.
[13] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, M. st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 15.