Historia w kobietach zapisana

Ósmego marca będziemy świętować Dzień Kobiet, warto zatem przypomnieć zasługi Nasielszczanek dla rozwoju naszego miasta i najbliższej okolicy. Często w prezentacji osób ważnych dla lokalnego środowiska zapomina się o kobietach, przyznając palmę pierwszeństwa mężczyznom. Tym jednak razem, w dzisiejszym artykule zaprezentujemy tylko same Panie, które w niczym nie ustępowały „brzydszej połowie” społeczeństwa, a częstokroć dysponowały większymi osiągnięciami od mężczyzn.

Zaczerpnięta z nowej księgi przysłów polskich maksyma ,,Miasta ludźmi stoją, nie murami ani domami’’ zainspirowała nas do zobrazowania dorobku nasielskich kobiet na przestrzeni dziejów miasta i naszego regionu. Powszechnie wiadomo, że trzy węgły domu na kobiecie stoją, a więc z okazji  Święta Kobiet przytoczone cytaty mają szczególny wymiar. Postaramy się przybliżyć Państwu biogramy Nasielszczanek wyrazistych w wymiarze kondycji społecznej, aktywności zawodowej, czy osiągnięć docenianych przez potomnych. Zestawione obok siebie krótkie życiorysy mają tworzyć swoisty panteon nasielskich kobiet kultury, nauki, ale też walki i pracy. Chcemy tym samym ocalić od zapomnienia osiągnięcia wielu kobiet, związanych z historią Nasielska i najbliższej okolicy przestrzeni stuleci. Prezentowany zestaw postaci ma charakter alfabetyczny, otwiera go więc Berger Katarzyna Leokadia z domu Grzebska (1890-1933) dużego formatu działaczka oświatowa i społeczna. Urodziła się w Jackowie i była najmłodszą córką Konstancji z Waśniewskich i sędziego Leona Grzebskiego. Jej bracia byli znanymi działaczami niepodległościowymi i spółdzielczymi. Po ukończeniu pensji w Warszawie nasza bohaterka wraca do Jackowa, gdzie zajęła się pracą społeczną trwającą aż do wybuchu I wojny światowej. Wkrótce rozpoczęła studia w Wyższej Szkole Ogrodniczej w Warszawie, które ukończyła w 1919 r. Praktykę zawodową odbywała w Czechach, a po powrocie do kraju pracowała jako instruktorka rolnictwa i ogrodnictwa przy Związku Kółek Rolniczych w powiecie płockim. Na początku lat 20. XX w. wraz z mężem Stanisławem współtworzyła szkołę ludową dla dziewcząt w Trzepowie k. Płocka zostając jej długoletnią dyrektorką. Szkoła ta stała się dziełem jej życia, oddała się bez reszty pracy stawiając wysokie wymagania sobie, nauczycielom i uczennicom czyniąc ze szkoły wyróżniający się obiekt oświatowy. 

Następną Nasielszczanką zasłużoną na niwie rodzimej oświaty była Natalia Brzeska – nauczycielka, dyrektorka Samorządowego Gimnazjum Koedukacyjnego. Zaraz po zakończeniu II wojny światowej Natalia Brzeska przy wydatnej pomocy Jadwigi Rostkowskiej utworzyła pierwszą w Nasielsku szkołę średnią jaką było Samorządowe Gimnazjum Koedukacyjne. Działalność jej przypadła w wyjątkowo trudnym okresie spowodowanym zarówno zniszczeniami wojennymi jak i ideologią komunistyczną, stąd też w 1947 r. przeniosła się do Płońska, gdzie była dyrektorem miejscowego gimnazjum. 

Kolejną kobietą o dużych zasługach w zakresie oświaty, ale też dobroczynności była właścicielka folwarku w Kossewie - Cecylia Dobiecka (?-1959). Pochodziła z okolic Krakowa a pierwsze kroki w dziedzinie zakładu wychowawczego dla dziewcząt stawiała w Cyranowie na Kielecczyźnie. W 1919 r. uruchomiła w Kossewie tzw. ochronkę, w której schronienie znalazły dziewczęta osierocone podczas I wojny światowej. Wśród nich było 10 sierot z Litwy, 10 z Ukrainy, pozostałe z Warszawy i okolic – razem ok. 40 dziewcząt. Przy ochronce działała pięcio-klasowa szkoła powszechna. Starsze wychowanki uczyły się ponadto szycia, kroju, gotowania i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Szkoła Cecylii Dobieckiej funkcjonowała do czasu okupacji niemieckiej, a definitywnie została zniszczona przez sowietów w 1945 r.

Z oświatą związana była kolejna zasłużona Nasielszczanka Zofia Kocięcka (1906-1981). Piękną kartę swojego życia zapisała w latach okupacji niemieckiej, kiedy to z narażeniem własnego życia prowadziła tajne nauczanie, ucząc 20-ro dzieci w zakresie szkoły powszechnej i 5-ro w zakresie szkoły średniej. Po wojnie uczyła w szkole podstawowej nr 2 pracując również społecznie na rzecz szkoły i środowiska lokalnego. Podobnie jak Zofia Kocięcka, również Leokadia Kociołkowa w czasie wojny i okupacji uczyła dwanaścioro dzieci.

Na karty lokalnej historii weszła Eugenia Krzyczkowska z domu Mossakowska (1896-1966). Urodziła się w Popowie a większość swojego życia spędziła we wsi Krzyczki-Pieniążki.  W październiku 1942 r. przyjęła pod swój dach i obdarzyła rodzicielską niemalże opieką dwie żydowskie dziewczynki i 9-letnią Chaję: 13-letnią Hanę Ajzenfisz cudem uratowane z warszawskiego getta. Dziewczynki pozostały w domu Eugenii Krzyczkowskiej do końca maja 1945 r. kiedy to wyjechały za granicę. Za ten akt człowieczeństwa nasza bohaterka otrzymała medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata”. 

Kolejną osobą o pięknym życiorysie była niewątpliwie Adamina Kulbabińska z domu Pracka (1889-?). Pochodziła z Kresów Wschodnich II RP, a do Nasielska przybyła w przededniu I wojny światowej. Od 1915 r. działała  w strukturach Rady Opiekuńczej Miejskiej w Nasielsku, zajmując się prowadzeniem miejscowej ochronki dla dzieci. W latach 20. XX w. prowadziła w naszym mieście przedszkole, we wrześniu 1939 r. wraz z mężem, oficerem z twierdzy modlińskiej, została internowana na Węgrzech. Po 1945 r. pozostała na emigracji.

Przez długie lata mieszkała w Nasielsku i tu niosła posługę lekarską Krystyna Łodzińska (1924-2008). Pochodziła co prawda z Piotrkowa Trybunalskiego, ale większość życia spędziła na Mazowszu Północnym i w Nasielsku. Była sanitariuszką w Powstaniu Warszawskim, a po ukończeniu studiów medycznych została lekarzem - początkowo w Warszawie, a następnie w Nasielsku. Była długoletnim dyrektorem Nasielskiego Ośrodka Zdrowia. Przez kilka kadencji była też radną Rady Miejskiej w Nasielsku, radną Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ciechanowie i członkiem Wojewódzkiej Komisji Zdrowia popularyzując szeroko pojętą higienę i idee krwiodawstwa.

Mówiąc o zasłużonych dla Nasielska i regionu kobietach nie można pominąć Marii Apolonii Mackiewicz z Domu Dolińskiej (1909-1980). Pochodziła z miasta Stryj na kresach II RP, gdzie ukończyła Seminarium Nauczycielskie. W 1929 r. otrzymała posadę nauczyciela w Wyszkowie, a następnie w Jadwisinie k. Zegrza. W 1933 r. związała się na stałe z Nasielskiem, poślubiając Gustawa Mackiewicza – sekretarza miasta. Podczas okupacji niemieckiej prowadziła tajne nauczanie w podnasielskich wsiach w zakresie szkoły podstawowej, ucząc trzydzieścioro dzieci. Po wojnie pracowała w szkole podstawowej nr 2 w Nasielsku.

Swoisty fenomen w historii Nasielska stanowią siostry Miłancz, zarówno Czesława Agata (1892-1985) jak i Jadwiga (1887-1969) oraz Janina (1884-1953), które były działaczkami oświatowymi, społecznymi i niepodległościowymi. Rodzina Miłanczów pochodziła z okolic Puńska na Kresach, gdzie posiadali majątek ziemski. W wyniku ważnych wydarzeń politycznych przełomu XIX i XX w. Miłanczowie przenieśli się na Mazowsze do powiatu pułtuskiego. Z racji posiadanych kwalifikacji nauczycielskich, siostry Miłancz podjęły pracę w szkołach powszechnych w rejonie Nasielska m.in. w Pomiechówku, Szczypiornie, Nasielsku, Dębinkach  i Ochudnie. Wraz z pracą pedagogiczną rozpoczęły też działalność niepodległościową w Polskiej Organizacji Wojskowej oraz działalność społeczną. W okresie okupacji niemieckiej siostry Miłancz prowadziły tajne nauczanie okolicznych dzieci, zarówno w Gminie Nasielsk jak i w gminach ościennych. Spoczęły w rodzinnym grobowcu w Winnicy.

Kolejną godną pamięci  i uznania współczesnych Nasielszczan kobietą jest Maria Wanda Mróz z domu Jaszczak (1946-2008). Urodziła się w Nasielsku i tu ukończyła szkołę podstawową oraz miejscowe liceum. Po studiach na Wydziale Historii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, podjęła pracę w znanej Szkole Głównej Planowania i Statystyki w Warszawie na stanowisku archiwistki. Pracowała również naukowo, prowadząc badania nad historią szkoły. Tę problematykę zawarła w swojej rozprawie doktorskiej, jednocześnie spod jej ręki wyszło wiele monografii i artykułów naukowych. Dzięki badaniom dr. Mróz zachowana została pamięć o przeszłości Szkoły Głównej Handlowej, o jej absolwentach i nauczycielach. 

W nasielskim panteonie nie można pominąć Reginy Olszewskiej z domu Kołakowskiej (1940-2015) wielce zasłużonej działaczki oświatowej i samorządowej. Studia magisterskie ukończyła na Uniwersytecie Warszawskim w zakresie filologii polskiej. Pracę nauczycielską rozpoczęła w Szkole Podstawowej nr 1 w Nasielsku, gdzie w latach 1978-1980 była jej dyrektorem. Następnie pracowała w ciechanowskim Kuratorium Oświaty na stanowisku wizytatora. Później natomiast w Instytucie Kształcenia Nauczycieli w Ciechanowie i Liceum Ogólnokształcącym w Nasielsku. Działała w nasielskim samorządzie będąc nawet członkinią zarządu Miejskiego. Piastowała również funkcję wiceprezesa Nasielskiego Towarzystwa Kultury. Za swoje osiągnięcia na rzecz lokalnej społeczności Regina Olszewska otrzymała specjalną nagrodę wojewody mazowieckiego. 

Warto kultywować pamięć o Helenie Przybyłowskiej z domu Wasiewicz (1920-2005), która była żołnierzem Armii Krajowej, więźniem obozu koncentracyjnego i długoletnim pracownikiem nasielskiego magistratu. Z urodzenia była warszawianką, tam też ukończyła Gimnazjum Żeńskie im. Narcyzy Żmichowskiej. W okresie okupacji niemieckiej działała w ruchu oporu i uczestniczyła w powstaniu warszawskim. Po upadku powstania została wywieziona do obozu przejściowego w Pruszkowie, a następnie Ravensbruck, gdzie pozostała do zakończenia wojny. Od 1948 r. zaczął się jej nasielski epizod, tu znalazła pracę w Urzędzie Miejskim w Nasielsku, pracując na różnych stanowiskach m.in. też jako sekretarz urzędu. Pozostawiła po sobie zapiski pamiętnikarskie z okresu pobytu w niemieckim obozie, które później zostały umieszczone w księdze „Historia oczyma mieszkańców Nasielska’’. Po śmierci w 2005 r. została pochowana na nasielskiej nekropolii. 

Z kolei Genowefa Przybysz z domu Pająk (1902-2006) została zapamiętana przez potomnych jako ceniony nauczyciel i wychowawca. Urodziła się w podnasielskich Morgach, szkołę powszechną ukończyła w Pieścirogach, zaś w 1924 r. ukończyła Seminarium Nauczycielskie Katolickiego Związku Polek w Warszawie. W okresie międzywojennym uczyła w szkołach wiejskich okręgu ciechanowskiego m.in. w Klicach, Rydzewie i Ciemniewku, kończąc równocześnie naukę na Państwowym Wyższym Kursie Nauczycielskim. W czasie okupacji niemieckiej zaangażowała się w pracę konspiracyjną i tajne nauczanie. Do Nasielska powróciła w 1948 r., ucząc w miejscowej szkole powszechnej, a następnie w szkole średniej. Szykanowana przez władze komunistyczne przeszła do pracy w liceum w Legionowie. Po śmierci spoczęła na cmentarzu w Nasielsku.

Lokalną bohaterką przełomu XVIII i XIX w. była Tekla Rapacka z domu Kozłowska (1799-1883) – ziemianka, filantropka, fundatorka kościołów i hojna dobrodziejka. Urodziła się we wsi Mokrzyce w parafii Cieksyn w rodzinie szlacheckiej. Dzięki takim przymiotom jak pracowitość i sumienność wraz z mężem Wincentym Rapackim, dorobiła się na dzierżawie majątków ziemiańskich całkiem sporej fortuny złożonej z kilku folwarków m.in. w Borzęcinie i Ożarowie oraz własnego domu spokojnej starości w Warszawie. Kapitał uzyskany ze sprzedaży posiadanych majątków ziemskich, Tekla Rapacka przeznaczyła na działalność filantropijną, wspierając dzieci uczęszczające do szkół średnich, ale zakładała też gar – kuchnie dla najuboższych, ochronki dla sierot i domy dla starców. Lista jej zasług była naprawdę długa i została opisana w książce „Nasielsk. Wpisani w dzieje miasta i regionu”, do lektury której zapraszamy. Warto dodać, że ufundowała okazały murowany kościół Borzęcinie, po spaleniu się drewnianej świątyni. Przebogaty w fakty życiorys Rapackiej starczyłby dla kilku osób. Po śmierci w 1883 r. została pochowana w podziemiach kościoła w Borzęcinie Dużym.

W poczcie najważniejszych Nasielszczanek wszechczasów jednym tchem należy wymienić Jadwigę Rostkowską (1893-1977) – harcerkę i zasłużoną nauczycielkę. Urodziła się w Nasielsku ze związku Feliksa Rostkowskiego i Ludwiki Tyskiej. Wczesną edukację szkolną rozpoczęła Jadwisia w nasielskiej szkole powszechnej, a kontynuowała ją na pensji w pułtuskim gimnazjum. Po ukończeniu gimnazjum zapisała się do Zakładu Wychowawczo-Naukowego Żeńskiego Sabiny Chmielewskiej w Warszawie. Szkołę tę kończy z wyróżnieniem i rozpoczyna naukę na Kursach Handlowych Stanisława Regulskiego. Jednak jej prawdziwym marzeniem było ukończenie Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Warszawskiego. I wojna światowa przekreśliła jej plany i zamierzenia, więc rozpoczęła pracę w prywatnych szkołach średnich, a następnie w szkołach państwowych. Tam zaczyna się jej pasja czyli harcerstwo, którego pierwsze kroki stawia w 1915 r. w drużynie żeńskiej im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Później, już podczas pracy w Nasielsku, założyła drużynę harcerską. Po odzyskaniu niepodległości pracowała w nasielskim progimnazjum i kierowała I drużyną żeńską im. Królowej Jadwigi i I drużyną żeńską im. T. Kościuszki we Winnicy. Miała ogromny wpływ i udział w założeniu I Komendy Hufca Harcerek obejmującego powiaty: mławski, przasnyski i ciechanowski. Po wkroczeniu Niemców w 1939 r. nie przerwała pracy nauczycielskiej, prowadząc kursy szkoły średniej i włączyła się do konspiracji harcerskiej. Po wojnie powróciła do Nasielska, gdzie jej rodzina posiadała znaczne zasługi i odpowiednią bazę lokalową. Od 1 września 1945 r. rozpoczęła pracę w Szkole Podstawowej nr 1 i współtworzyła szkołę średnią wraz z Natalią Brzeską. Pracę zawodową zakończyła w 1966 r. przechodząc na emeryturę. Jej wytężona praca była powodem dla wielu wyróżnień i nagród pieniężnych. Jej życiorys to gotowy wzór do naśladowania przez młode pokolenie Nasielszczan. 

Wzorem dla współczesnych niewątpliwie pozostanie Maria Sienkiewicz (1879-1944), która przeszła na karty historii jako nauczycielka i siostrzenica Henryka Sienkiewicza. Prawdopodobnie urodziła się w Wołkowysku na Kresach Wschodnich, natomiast do Ruszkowa została skierowana nakazem pracy wystawionym przez władze oświatowe po 1920 r. w celu zorganizowania tu szkoły. Zrazu szkoła znajdowała się w prywatnym budynku, a później mieszkańcy Ruszkowa postawili nowy drewniany obiekt oświatowy. Jako ciekawostkę podamy fakt, że szkoła w Ruszkowie nosiła imię Henryka Sienkiewicza. Uczęszczały tu dzieci z Ruszkowa, Malczyna, z Mokrzyc, Konar i Czajek. Podczas okupacji niemieckiej, pomimo cukrzycy, prowadziła tajne nauczanie okolicznych dzieci. Zmarła w sierpniu 1944 r., a pochowana została na cmentarzu w Cieksynie. 

Wielce nobliwą niewiastą w dziejach ziemi nasielskiej była z całą pewnością Maria Józefa z Wesslów-Sobieska żona królewicza Konstantego Sobieskiego żyjąca w latach 1685-1761. Ojcem jej był Stanisław hrabia Wessel dziedzic Nasielska i Czerwina, a matką Maria Barbara de Stanenberg z pochodzenia austriaczka, bratanica sławnego komendanta, oblężonego przez Turków Wiednia w 1683 r. Po śmierci matki Maria Józefa wychowywała się u Sakramentek w Warszawie. Od 1702 r. przebywała w Oławie jako dama respektowa Jadwigi Elżbiety i królewicza Jakuba Sobieskiego. W 1708 r. wyszła za mąż za Konstantego syna Jana III, lecz małżeństwo okazało się krótkotrwałe i nawet wniesiono pozew o rozwód, ale odstąpiono od tego zamiaru po śmierci Marysienki Sobieskiej, która była przeciwna temu związkowi. W 1720 r. chory Konstanty powrócił do małżonki, która stale przebywała w Żółkwi koło Lwowa. Po śmierci Konstantego zamieszkała w Pilicy k. Olkusza, posiadając tam zamek i liczne dobra ziemskie. Dała się tam poznać jako osoba zabiegająca o prawa i przywileje dla mieszkańców Pilicy. W 1753 r. przekazała Pilicę bratankowi Teodorowi Wesslowi, a sama osiadła na stałe w Warszawie w klasztorze Sakramentek, gdzie zmarła w 1761 r. Pochowano ją w habicie w kościele Sakramentek na Nowym Mieście, gdzie posiadała marmurowy nagrobek, który uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego. Jej życiorys stał się inspiracją dla Anny Zielińskiej autorki książki „Na zamku Nasielskim”, wydanej w 1916 r. 

Z Nasielska pochodziła jedna z najwybitniejszych polskich śpiewaczek operowych doby powojennej - Krystyna Szczepańska z domu Bulak (1917-1986). Jej ojciec Franciszek Bulak był organistą w nasielskim kościele, uczył też śpiewu i był kapelmistrzem miejscowej orkiestry dętej. Pani Krystyna po ukończeniu szkoły podstawowej w Nasielsku kontynuowała naukę w żeńskim Gimnazjum im. Marii Konopnickiej w Łomży, a następnie w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie. W 1939 r. uzyskała dyplom na Wydziale Nauczycielskim tegoż Konserwatorium. Już w czasie wojny prowadziła działalność artystyczną, występując na koncertach organizowanych przez radę Główną Opiekuńczą. Po wojnie współpracowała z Państwową Operą Śląską w Bytomiu, a następnie z Operą Warszawską i Teatrem Wielkim. Śpiewała m. in. w Berlinie, Budapeszcie, Bukareszcie, Brukseli, Gandawie, Kijowie, Leningradzie, Mediolanie, Moskwie, Palermo, Rzymie i  Turynie. Była też cenionym pedagogiem, docentem wokalistyki w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej czyli obecnej Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina. 

Poczet wielce zasłużonych dla miasta i regionu Nasielszczanek zamyka lubiana przez wszystkich Stanisława Wiśniewska z domu Łaszczyk (1936-2025). Urodziła się w podpułtuskich Lipnikach Starych, tam też ukończyła szkołę podstawową, a następnie Liceum Pedagogiczne w Pułtusku. Naukę kontynuowała w Studium Nauczycielskim w Ciechanowie na kierunku filologia polska. Uczyła języka polskiego w szkołach powiatu pułtuskiego, najdłużej w Nasielsku bo przeszło 20 lat. Stanisława Wiśniewska dała się poznać również jako autorka wielu wierszy, które ukazały się drukiem w 2019 r. w tomiku zatytułowanym „Cieszmy się życiem’’. Była też zaangażowana w działalność Nasielskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku. 

Kończąc, musimy zwrócić Państwa uwagę na nurtujące nas pytanie, mianowicie: czy wszystkie godne upamiętnienia kobiety zostały uwzględnione w tym opracowaniu? Czy nie została pominięta, a zasługująca na zaszczytny tytuł Nasielszczanki wszech czasów?