Zarys dziejów wsi Mazowo vel Mazewo

Zarys dziejów wsi Mazowo vel Mazewo*

Graniczące z Nasielskiem od północnego-zachodu Mazewo ma stary, bo sięgający średniowiecza rodowód. Już sama nazwa tej wsi sugeruje badaczowi odległą metrykę. Należy zwrócić bowiem uwagę na podobieństwo fonetyczne nazwy Mazowo i Mazowsze wywodzące się od cechy miejscowych gleb, które zawierając w sobie glinę „mazały się’’ podczas wykonywanych zabiegów agrotechnicznych.[1] Pochodzenie tych nazw interesowało historiografów i mieszkańców Mazowsza już od czasów średniowiecznych i nadal pozostaje w sferze dyskusji i dywagacji.

Pierwsze ślady osadnictwa w Mazewie pochodzą z wczesnej epoki żelaza, nawarstwiają się na nie nieco późniejsze stanowiska archeologiczne z wczesnego średniowiecza[2], następnie ślady z właściwego średniowiecza i okresu nowożytnego[3]. W sumie mamy do czynienia  z kilkunastoma stanowiskami archeologicznymi, które zostały zlokalizowane na obszarze wsi w wyniku przypadkowych odkryć podczas różnego rodzaju robót ziemnych. Nigdy nie przeprowadzono na terenie Mazewa prac archeologicznych o charakterze kompleksowym, stąd też zapewne liczba śladów osadnictwa jest o wiele większa.

Mazewo, wzorem wielu innych ośrodków osadniczych mikroregionu powstało zapewne w XII lub XIII w. i być może zrazu stanowiło uposażenie nasielskiej parafii? Kolejne stulecie przyniosło tej części Mazowsza intensywne osadnictwo rycerskie – „ius militarne”[4]. Proces ten trwał do końca XIV w., a przyspieszony został sprowadzeniem Zakonu Krzyżackiego w 1226 r.[5] . Zgodnie z prawem rycerskim osadnik zobowiązany był do pełnienia służby wojskowej u księcia, co wiązało się z dużymi wydatkami na ekwipunek rycerski. Charakter pełnionej posługi wojskowej był ustalony w ścisłej zależności od areału posiadanej ziemi. Stąd też, w razie wezwania na wyprawę wojenną osadnicy łączyli się w grupy sąsiedzkie i wspólnym sumptem wystawiali jednego rycerza konnego wraz z czeladzią z każdych 10 łanów.[6]
Szczególnie trudna sytuacja związana z zagrożeniem krzyżackim wytworzyła się w latach 1382-1397, z chwilą przejęcia przez Zakon w zastaw Zawkrza. Po 1385 r., kiedy ten zastaw objął również powiat płoński (1385-1397), sąsiedztwo szeroko pojętej ziemi nasielskiej z Zakonem Krzyżackim stało się niemal bezpośrednie[7]. Opisane wyżej działania sprawiły, że w żadnej innej dzielnicy historyczno-geograficznej Polski nie wytworzyła się tak liczna warstwa społeczna zwana szlachtą z tak wyraźnymi przywilejami. Pierwsze wzmianki o szlachetnych mieszkańcach Mazewa pochodzą z 1423 r. i zawarte są w „Metryce Księstwa Mazowieckiego”[8]. Natomiast dokument z „Zakroczymskich Ziemskich Wieczystych Relacji” datowany na 1426 r. wspomina o braciach: Stanisławie, Janie, Andrzeju i Aleksym, do których należało Mazowo i sąsiadujące z nim Słustowo[9]. Z kolei prof. Adam Wolf w „Mazowieckich zapiskach herbowych” z XV i XVI w. wymienia kolejnych Mazowskich herbu Grabie: Marcina w 1455 r., Abrahama Macieja w 1478 r., Wojciecha w 1501 r., Andrzeja Macieja w 1479 r., Jana Andrzeja w 1531 r., Jana Macieja w 1479 r., Macieja 1479-1501r., Mikołaja Pawła Macieja proboszcza w parafii Gąsiorowo w 1479 r., Stanisława w 1501 r. i Stanisława Mikołaja w 1499 r.[10].  Analizując podane zapiski heraldyczne można śmiało powiedzieć, że liczące 25 łanów (ok. 400 ha) Mazowo było już bardzo rozdrobnione i należało do 9 posesorów. Wieś stała się zatem gniazdem rodowym Mazowskich vel Mazewskich h. Grabie i w ówczesnej nomenklaturze nosiła miano „villae nobolium propriae culturae”[11]. Mazewo zostało wymienione też w łacińskim dokumencie o proweniencji kościelnej pt. „Districtus Nowomestensis Parochia Noszilska” z 1576 r. pod nazwą „Mazowo Maior et Babie”[12].

Znakomity polski heraldyk ks. Kacper Niesiecki autor  „Herbarza polskiego” wymienia Wojciecha Mazowskiego herbu Grabie w ziemi ciechanowskiej w 1632 r.[13]

 
Jeszcze inny dokument z 1576 r. dotyczący regestrów poborców podatkowych również wymienia wieś Mazowo Tobie nie podając niestety żadnych innych danych dotyczących wsi[14]. Kolejne dokumenty zachowane w „Księgach Wieczystych Zakroczymskich” z drugiej połowy XVII w. Wymieniają Stanisława Mazewskiego i jego żonę Mariannę z Damięckich oraz synów tej pary- Stanisława i Marcina[15]. Można tu mówić o szerokich koligacjach rodzinnych i powinowactwie z wieloma rodami drobnej szlachty mazowieckiej przełomu XVII i XVIII w.

„Per analogiam” do dziejów innych wsi i folwarków ziemi nasielskiej w drugiej połowie XVII w. Mazewo zostało dotkliwie zniszczone w okresie potopu szwedzkiego. Apogeum zniszczeń nastąpiło w maju 1657 r., kiedy to wojska Karola Gustawa opuściły Pułtusk i przez Nasielsk i Mazewo przeszły w kierunku Płońska, grabiąc i paląc całą okolicę[16]. Trwająca wiele lat odbudowa ośrodków osadniczych mikroregionu była przerywana kolejnymi wojnami i innymi ważnymi wydarzeniami politycznymi, jak choćby: III wojna północna lat 1702-1720, konfederacja barska z wojną partyzancką Józefa Sawy Calińskiego i konfederacja targowicka[17].

Przełom XVII i XVIII w. to okres znaczących przemian w zakresie większej własności ziemskiej, ponieważ spauperyzowana szlachta zagrodowa sprzedawała swoje gniazda rodowe bogatym rodom arystokratycznym. Wiele zniszczonych wojną wsi i folwarków w rejonie Nasielska skupił w tym czasie ród hrabiów Wesslów skoligaconych z rodziną królewską[18]. Znane też są inne rody ziemiańskie o dobrej kondycji ekonomicznej, które nieco później bo już w II połowie XVIII w. dokonywały zakupów cząstkowych od drobnej szlachty scalając  w ten sposób rozdrobnione działami rodzinnymi dobra. Wśród nich należy wymienić Tomasza Nowomiejskiego- łowczego wyszogrodzkiego, Franciszka Wągrodzkiego - generała adiutanta Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz Stanisława Siła- Nowickiego[19].

W okresie stanisławowskim Mazewo oraz mazewska karczma należały do Tomasza Nowomiejskiego, jako się rzekło łowczego wyszogrodzkiego[20]. W jego władaniu wieś pozostała dość krótko, bo już pod koniec lat 80. XVIII w. była własnością wspomnianego wcześniej gen.  Franciszka Wągrodzkiego, który sprzedał ją Stanisławowi Dąbskiemu, byłemu wojewodzie brzesko- kujawskiemu, wraz z częścią zwaną Babie[21]. Obciążony ogromnym kredytem zaciągniętym w Banku Balińskim hrabia Dąbski zmuszony był dokonać sprzedaży Mazewa, a nabywcą został Alojzy Pobóg Sułkowski - stolnikiewicz łukowski[22]. Niedługo jednak był on właścicielem Mazewa, bo już w 1792 r. sprzedał je Piotrowi Karnkowskiemu, byłemu szambelanowi Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Z zapisu kancelarii ziemi zakroczymskiej wynika, że Karnkowski nabył wówczas Mazewo, Mazewko, Babie i grunt na Kątnych Wytrychach[23]. Częste zmiany właścicieli folwarków szlacheckich były zjawiskiem rozpowszechnionym na Mazowszu Północnym i wynikały w dużej mierze z ogromnego zadłużenia dóbr ziemskich jeszcze z czasów staropolskich, co determinowało samą sprzedaż lub częściową parcelację i sprzedaż osadnikom olęderskim.

 Mazewscy u schyłku XVIII w. byli właścicielami cząstkowymi takich wsi jak: Kątne, Koty w parafii Grajewo, Postroże Mnieysze w parafii Krysk i w samym Mazewie, gdzie posiadali dwie posesje[24].

W 1806 r. Mazewo znalazło się na trasie przemarszu wojsk napoleońskich w ramach pierwszej wojny polskiej. 24 grudnia 1806 r. stało się widownią zmagań korpusu marszałka Davouta napierającego od strony Pomiechówka i korpusu marszałka Karola Augerau atakującego od strony Nowego Miasta[25]. Stoczona tego dnia potyczka wojsk francuskich i rosyjskich, która pochłonęła ok. 500 poległych, w znacznej części prowadzona była na polach Mazewka. Zarówno Mazewo, jak i Mazewko zostały zaznaczone na mapie sztabowej wykonanej przez kartografa Wielkiej Armii Ambrożego Tardieu. Mazewo obejmuje 13 zabudowań, w tym prawdopodobnie zabudowę dworską. Graniczące z Nasielskiem Mazewko w dużej części pokryte jest na mapie lasami, ale zaznaczono na niej również karczmę, w której kwaterował ze swoją dywizją generał Marulaz[26].

Epizod związany z mazewską karczmą został opisany w zapiskach pamiętnikarskich zatytułowanych „Pamiętnik Polaka, który służył w wojsku francuzkiem w latach 1806 i 1807”, które okazały się drukiem  na łamach „Pszczółki Krakowskiej” w 1822 r. Autor zapisał w nich, że ,,Przy gościeńcu, który prowadzi do Gołymina, była karczemka prawie pusta, gdzie jenerał Marizy, dowodzący tymczasowo dywizją, założyć musiał swoją kwaterę - nasz półk stanął w bliskości tego miejsca z artylerią konną (…) Zastaję złotem i deszczem odkrytych Rappa, Nansautiego, Lassala- tudzież Marizego, Maupotita i wielu oficerów wyższego stopnia, grzejących się przy ogniu (…) Widok Rappa i Nansautiego, wlał we mnie pewien rodzaj wysokiego dla nich szacunku. Byli to ludzie nader pięknej postaci…’’[27]. Z opisu wynika, że karczma w Mazewie gościła wielu francuskich generałów znanych z męstwa okazanego podczas napoleońskiej batalii. Tak więc Mazewo znalazło się na ważnym europejskim szlaku miejscowości związanych z Napoleonem Bonaparte.

Sam cesarz zapewne odwiedził karczmę nad ranem 25 grudnia 1806 r. udając się w kierunku Nowego Miasta, ponieważ leżała ona na trasie jego przemarszu[28]. Inne ważne miejsce związane z epoką napoleońską posadowione na gruntach dawnego Mazewka to cmentarz wojennej skrywający poległych w batalii o Nasielsk Francuzów oraz Rosjan. Obecnie obiekt ten leży w zachodniej części Nasielska przy zbiegu ulic Płońskiej i Lipowej i został odpowiednio oznakowany przez pracowników Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.

Cennym, oraz lakonicznym źródłem dotyczącym Mazewa w XIX w. jest niewątpliwie „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Filipa Sulimierskiego. Zapis zawarty w tomie 6-tego dzieła mówi nam, że „Mazewo jest ujmowane razem z majątkiem Mazewko, wieś powiat pułtuski, gmina Gołębie, parafia Nasielsk, leży przy linii drogi żelaznej nadwiślańskiej, o 4 wiorsty ku Gąsocinowi. W 1827 r. było tu 13 dymów i 75 mieszkańców”[29].

Wertując dziewiętnastowieczną prasę rolniczą piszący te słowa natrafił na artykuł poświęcony poziomowi nasielskiego rolnictwa w poł. XIX w. dotyczący Mazewa i Lubomina. Z opisu wynika, że grunty tych wsi były dobre, gliniaste a wysiewano tam „80 korcy pszenicy, zebrano kop 400, kopa wydaje 4 ćwierci, a zatem otrzymują piąte ziarno do siewu. Żyta wysiewano korcy 90, zabrano kop 376, kopa wydaje po 6 ćwierci, a zatem otrzymują szóste ziarno zasiewu. W folwarkach tych gospodarstwo prowadzone wedle trójpolowego systemu, że uprawa roli jest staranna, nawozi się prawie połowa ugoru pod pszenicę, inwentarza jest dosyć, a jednak tak mały wydatek w ziarnie? - przyczyna tego nie inna… odnaleźć ją można w stosunkach klimatycznych, a głównie w suszy, na którą wszyscy gospodarze narzekają. Pomimo tego utrzymują tu, że urodzaj na wspomnianych folwarkach jest dobry… lepszy jak gdzieindziej”[30].

Ważnym wydarzeniem politycznym II połowy XIX w. było powstanie styczniowe, które miało swoją lokalną odsłonę. Mianowicie m. in. na gruntach Mazewa, ale też Jackowa i Gołębi, liczący 200 ludzi oddział powstańczy dowodzony przez Kapitana Roberta Skowrońskiego w początkowej fazie insurekcji stoczył potyczkę z moskalami, z której wyszedł bez strat[31]. Jednym ze skutków powstania styczniowego było m. in. uwłaszczenie chłopów przeprowadzone w 1864 r., które znacznie pomniejszyło areał folwarku Mazewo i Mazewko, godząc w podstawy egzystencji ich właścicieli[32]. Od tego czasu do obrębu prawnego weszła nazwa Mazewo - Dworskie czyli to, które nadal należało do dworu i Mazewo - Włościańskie powstałe na gruntach chłopskich. Nazwy te, jak wiadomo, funkcjonują do dziś.

Innym ważnym wydarzeniem, tym razem gospodarczym była niewątpliwie budowa linii Kolei Nadwiślańskiej przeprowadzona w latach 1874-1877, która przechodząc przez Mazewo przecięła je na dwie części. Rodziło to sporo trudności podczas uprawy roli, związanych z brakiem przejazdów przez torowisko i w konsekwencji doprowadziło do intensywnej parcelacji gruntów odciętych od zabudowań folwarcznych. Tempo tego procesu było imponujące, skoro stwierdzimy, że już pod koniec XIX w. rozparcelowano nie tylko grunt w sąsiedztwie Nasielska, ale też cały folwark Mazewo. Źródło z przełomu XIX i XX w. zatytułowane „Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych” nie wymienia już tego folwarku wśród większej własności rolnej, co oznacza, że musiał być mniejszy niż 50 ha[33]. Jeszcze na niemieckich mapach sztabowych z okresu I wojny światowej widnieje zaznaczony dwór i folwark, niemniej odzwierciedlają one stan faktyczny z lat 80. XIX w.

Zapiski pamiętnikarskie ks. Marcelego Przedpełskiego - wicedziekana nasielskiego mówią wiele na temat zniszczeń parafii będących elementem rosyjskiej taktyki tzw. spalonej ziemi stosowanej przez wycofujących się z Kongresówki Rosjan w 1915 r. Warto je zacytować: „Ciężkie dni przeżywaliśmy w październiku 1914 r., gdy toczyła się walka pod Warszawą, echo bitwy bardzo silnie odbijało się u nas. Od końca grudnia 1914 r. huk armat, kartaczownic, karabinów, szybowanie aeroplanów, wszystko to przez sześć miesięcy, to jest aż do połowy lipca 1915 roku trwożyło i przerażało wciąż ludność. W początkach lutego 1915 roku tysiące ludzi nawet z dalszych okolic zostało powołanych do kopania wielkich okopów pozycyjnych (…) Lasy i laski, ogrody, stodoły i szopy, płoty, wszystko poszło na okopy. Dnia 12 lipca pękły obręcze żelazne wojsk rosyjskich pod Przasnyszem. Dzień 14 lipca przyniósł nam wieść gromową: wojska rosyjskie cofają się i wszystko palą, ludność zmuszają do ucieczki. Zrazu tegoż dnia ludność ruszyła ze swoich siedlisk. Dnia 15 lipca ucieczka przybrała olbrzymie rozmiary. Nikt prócz starców, których własne dzieci porzuciły, na razie nie został, bo i nie było gdzie. Około południa paliło się w parafii jednocześnie 16 wsi. Dzień był spokojny, dymy unosiły się wysoko pod niebo, jakby z żałosną i wielką skargą na krzywdę ludzką. Paliła się  potem cała okolica, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem. Parafia w ogóle poniosła olbrzymie straty w zabudowaniach, zbożach, inwentarzu, sprzętach, ubraniu”[34].

Apokalipsa tego okresu dotknęła całego powiatu pułtuskiego lokując go w grupie najbardziej zniszczonych obszarów Królestwa Kongresowego. Nałożyły się na nią restrykcje nowego okupanta, które spowodowały gospodarczą degradację, upadek rolnictwa, handlu i rzemiosła.    

W tym trudnym okresie nie za zabrakło tych mieszkańców Mazewa, którzy trwali w oporze wobec zarządzeń władz okupacyjnych. Do tej grupy Mazewian należał m. in. nieznany nam z imienia i nazwiska sołtys, który sabotował nakazy i zakazy okupanta. Informację o postawie patriotycznej sołtysa zawiera „Miesięcznik Pasterski Płocki” z 1922 r. W artykule pt. „Okupacja niemiecka parafii Klukowo pow. pułtuski 1915-1917”.  Żądającym dostawy owsa niemieckim żołnierzom sołtys odpowiedział kategorycznie: „wieś owsa nie posiada, w ostatecznym razie zgadzam się na rewizję”[35].

Po odzyskaniu niepodległości Mazewo i Mazewko w zakresie podziału administracyjnego przypisane zostały gminie Gołębie. Mazewo posiadało 17 zabudowanych posesji (zagród), w których zamieszkiwało 160 mieszkańców, w tym 84 mężczyzn i 76 kobiet. 146 Mazewian uważało się za katolików, natomiast 14 osób wyznawało konfesję ewangelicko-augsburską. Sporo mniejsze Mazewko zabudowane było 5 zagrodami, w których mieszkały 34 osoby, w tym 17 mężczyzn i 17 kobiet. Tylko 4 osoby zadeklarowały religię luterańską, natomiast 30 ludzi uważało się za Polaków i katolików[36].

Jak wynika z tego zestawienia Mazewo okresu międzywojennego było liczącym się skupiskiem ludności niemieckiej w rejonie Nasielska. Genezy tego zjawiska należy dopatrywać się w procesie kolonizacji pruskiej przypadającej na lata 1795-1806. O pochodzeniu osadników niemieckich w Mazewie można dowiedzieć się na podstawie częściowo zachowanych akt stanu cywilnego gminy ewangelickiej w Płońsku, obejmującej swoim zasięgiem również niemiecką ludność ziemi nasielskiej. Z analizy tych dokumentów, wynika, że najwięcej kolonistów przybyło tu z Pomorza i Prus Zachodnich, a w mniejszym stopniu z Wirtembergii i Meklemburgii[37].

Na początku lat 30. XX w. powstała w Mazewie budowla sakralna nazywana potocznie „kirszą”, w której odbywały się nabożeństwa luterańskie. Posługę religijną sprawował pastor z Płońska lub Nowego Dworu Mazowieckiego. Budowa świątyni była pokłosiem narzucanego Polsce po pokoju wersalskim obowiązku wspierania mniejszości narodowych w zakresie życia religijnego, kultury i oświaty. Tak więc budynek ten powstał za środki budżetowe II Rzeczypospolitej.[38]

Innym obiektem związanym z religią luterańską w zachodniej części Gminy Nasielsk jest częściowo zachowany cmentarz grzebalny w Konarach. Najstarsze nagrobki pochówków z I połowy XIX w. pozwalają na następującą konkluzję, że pomimo prób germanizacji północnego Mazowsza, miała tu miejsce asymilacja kolonistów oraz ich późniejsza polonizacja. Dowodem na to są inskrypcje nagrobne, początkowo tylko niemieckie, później dwujęzyczne, a następnie tylko w języku polskim[39].  Na tym cmentarzu dokonywano pochówków  „luteran” m. in. z Mazewa.

Relacje pomiędzy ludnością polską a kolonistami niemieckimi w okresie II RP należy uznać za poprawne[40]. Sytuacja w tym zakresie zmienia się diametralnie wraz z wkroczeniem Wehrmachtu na Mazowsze we wrześniu 1939 r. Przede wszystkim ludność niemiecka została objęta szczególną ochroną władz okupacyjnych, mogła tworzyć własne organizacje polityczno-społeczne, ale też otrzymywać wsparcie finansowe oraz szeroko zakrojoną pomoc społeczną.

Warto podkreślić, że znaczna część hitlerowskiej policji rekrutowała się z lokalnej społeczności niemieckiej, dobrze znającej swoich polskich sąsiadów. Już przed wybuchem II wojny światowej sporządzano listy proskrypcyjne Polaków, służące późniejszym aresztowaniom i zsyłkom do obozów zagłady. W celu wzmocnienia żywiołu niemieckiego w rejonie Nasielska, w listopadzie 1941 r. dokonano korekty terytorialnej gminy włączając do niej m. in. Mazewo Dworskie, Mazewo Włościańskie i Słustowo - wsie zamieszkałe w dużej części przez kolonistów[41].

Musimy pamiętać, że Mazewo poniosło ogromne straty materialne w wyniku drugiej wojny światowej i niemieckiej okupacji, ale też dotkliwe straty wśród jego mieszkańców. Z dokumentów zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Pułtusku wynika, że 8 osób z Mazewa rozstrzelano lub powieszono, 19 wysłano do obozów koncentracyjnych, wysiedlono 28 rodzin, a 249 mieszkańców uczestniczyło w przymusowych robotach, głównie w Prusach Wschodnich[42].

Jako pewnego rodzaju ciekawostkę podam fakt, że od lutego 1939 r. do lat 70. XX w.  mieszkańcem Mazewa był mjr Zygmunt Kubat (1890-1976). Zasłynął on jako działacz niepodległościowy, żołnierz 3 pułku piechoty Legionów i major administracji Wojska Polskiego. Walczył w kampanii wrześniowej, a następnie był więźniem obozu jenieckiego Neubrandenburgu i oflagu Sandbestel. Po więcej informacji na temat majora Kubata odsyłam Czytelnika do opracowania Pana Zdzisława Suwińskiego pt. „Major Zygmunt Kubat 1890-1976. W służbie Polsce i narodowi”, które ukazało się drukiem w 2026 r.[43].

dr Stanisław Tyc             

 
* Oprócz tych dwóch nazw, funkcjonowała również nazwa Mazew co m. in. stwierdza „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Filipa Sulimerskiego, t. 6. s.186.

[1] M. Rudnicki, „Dyskusja na temat nazwy Mazowsze”, ,,Slavia Occidentalis’’ XVI, 1937, s. 234.
[2] M. Błoński, „Nasielsk we nowoczesnym średniowieczu”, s. 201.
[3] Chronologiczny wykaz stanowisk, obszar 49-64, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii, s. 1-5.
[4] łac- prawo rycerskie
[5] K. Tymiewiecki, „Procesy formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich”, Warszawa 1921, s. 327.
[6] Dziesięć łanów to najmniejszy areał ziemi nadawanej przez księcia rycerzowi, zwykle nadanie stanowiło kilkadziesiąt łanów (przyp. aut.).
[7] A. Gieysztor, „Trzy stulecia najdawniejszego Mazowsza (połowa X - połowa XII w.)”, [w:] „Dzieje Mazowsza do 1526 r.”, t. I pod red. A. Gieysztora i H. Samsonowicza, Pułtusk 2006, s. 286.
[8] „Metryka Księstwa Mazowieckiego”, sygn. 333 przechowywana w AGAD.
[9] Cyt. za: T. Mazewski, „Jak Mazewcy opuścili swoje gniazdo rodzinne”, Guaerenda Biuletyn Warszawskiego Towarzystwa Genealogicznego, Warszawa 2023, s.81.
[10] A. Wolf, „Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku”, Kraków 1937, s. 259-355.
[11] łac. wsie szlachty zagrodowej
[12] „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. 5, Mazowsze, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1892, s. 128-317.
[13] K. Niesiecki, „Herbarz polski Kaspra Niesieckiego” S. J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów rękopisów, dowodów urzędowych i wydanych przez Jana Nep. Bobrowicza, t. VI, Lipsk 1841, s. 359.
[14] „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydany pod red. Bronisława Chlebowskiego, przy współudziale Józefa Krzywickiego, według planu Filipa Sulimirskiego, nakładem Władysława Walewskiego, Warszawa 1902, t. XV, część II, s. 310.
[15] AGAD, ZZWR, sygn. 106, s. 104.
[16] W. Kubala,” Wojna szwedzka 1655-1656”, Lwów- Warszawa 1913, s. 276.
[17] S. Tyc, „Dzieje Nasielska w okresie I Rzeczypospolitej”, [w:] „Dzieje Nasielska” pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 114-115.
[18] Ibidem, s. 106.
[19] „Regestr diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784” pod red S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 532 oraz T. Mazewski Jak Mazewscy opuścili rodzinne gniazdo, op. cit., s. 81.
[20] „Regestr diecezjów”, op. cit., s. 532.
[21] AGAD- 1791, NZW sygn. 11, k. 134.
[22] AGAD- 1792, NZW, sygn. 11, k. 271.
[23] Ibidem.
[24] „Regestr diecezjów”, op. cit., s. 532-694.
[25] A. Kociszewski, „Mazowsze w epoce napoleońskiej”, Ciechanów 1983, s. 78.
[26] „Plan des environs de Nasielsk et Grave par Ambroise Tardieu Campagnie de 1807”, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[27] „Pszczółka Krakowska” Rok 1822, lipiec, sierpień, wrzesień, t. III „Pamiętniki Polaka, który służył w wojsku francuzkiem w latach 1806-1807”, s. 20-22.
[28] A. Nieuważny, „Napoleon na Mazowszu. Bitwy pod Pułtuskiem i Gołyminem 1806-1807”, Pułtusk 2007, s.9.
[29] „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego”, op. cit., t. 6, s. 186.
[30] „Roczniki gospodarstwa krajowego przez Towarzystwo Rolnicze w Królewie Polskiem”, styczeń, t. XLII - Poszyt I, Warszawa 1861, s. 275.
[31] S. Zieliński, „Bitwy i potyczki 1863- 1864”, Rapperswil 1913, s. 223, więcej w moim oprac. „Powstania Narodowe i ich wpływ na życie gospodarcze Nasielska” [w:] „Dzieje Nasielska”, op. cit., s. 201-224.
[32] J. Kukulski, „Realizacja reformy rolnej w 1864 r. w Królestwie Polskim”, [w:] „Gmina wiejska i jej samorząd”, pod red. H. Brodowskiej, Warszawa 1989, s. 144.
[33] „Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych”, Warszawa 1905, s. 14-107.
[34] „Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo (1939-1947)”, pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[35] „Miesięcznik Polski Płocki”, 1922, nr. 6, s. 108-110 i s. 125-127.
[36] „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej", t. I, M. st. Warszawa, Województwo Warszawskie, Warszawa 1925, s. 15.
[37] S. Tyc, „Nasielsk pod panowaniem pruskim i podczas wojen napoleońskich”, [w:] „Dzieje Nasielska:, op. cit., s. 122.
[38] H. Abram, „Stosunki wyznaniowe”, [w:] „Dziesięciolecie Polski Odrodzonej 1918-1928” pod red. P. Lota, Kraków- Warszawa 1928, s. 368.
[39] S. Tyc, „Nasielsk pod panowaniem pruskim i podczas wojen napoleońskich”, [w:] „Dzieje Nasielska”, op. cit., s. 123.
[40] Z. Suwiński, „Nasielsk i okolica w okresie okupacji niemieckiej 1939-1945”, [w:] „Dzieje Nasielska”, op. cit., s. 475.
[41] „Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo”, op. cit., s.175.
[42] APP, Starostwo Powiatowe w Pułtusku (SPP), sygn. 583, k. 19-20.
[43] Z. Suwiński, „Major Zygmunt Kubat (1890-1976) W służbie Polsce i narodow”i, Nasielsk 2026, s. 4-86.