Zarys dziejów Broninka

          Broninek, znany też jako Bronin lub Bronino, leży przy dawnym trakcie wiodącym z Nasielska do Strzegocina. Historia tej miejscowości jest dość krótka, bo sięga drugiej połowy XIX stulecia. Na starych mapach w miejscu dzisiejszego Broninka zaznaczony jest spory kompleks leśny pomiędzy Nasielskiem a Pijanowem. Również mapa napoleońskiego kartografa Ambrożego Tardieu z 1807 r. przedstawia tereny leśne, nie ukazując żadnych zabudowań.

          W grudniu 1806 r. na obszarze dzisiejszego Broninka toczyły się zmagania militarne korpusu Davouta z ustępującymi wojskami rosyjskimi, które następnie skoncentrowały się w rejonie Kowalewic[1].

          Prawdopodobnie wieś Broninek powstała na początku lat 70. XIX w. na skutek kłopotów finansowych właścicieli dóbr nasielskich, którzy najpierw wycieli  i sprzedali las, a następnie dokonali parcelacji gruntów[2]. W drugiej połowie XIX w. właścicielem Broninka był Bronisław Zygmunt Stanisław Kurtz (1843-1916) i jego żona Bronisława z Lasockich herbu Dołęga (1854-1875). Ślub tej pary małżeńskiej zawarty w nasielskim kościele miał miejsce w 1873 r.[3]. Data ta jest o tyle ważna dla Broninka, bo wieś zapewne powstała po 1873 r., a jej nazwa pochodzi od imion małżonków Kurtz.

          Na mapie z 1885 r. widnieje już Broninek jako mała wieś złożona z folwarku oraz pięciu osad, prawie całkowicie pozbawiona lasu, jedynie z jego małym fragmentem w zachodniej części wsi[4].

          Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1900 r. zawiera krótką informację dotyczącą Broninka, a mianowicie: Bronino, folwark, powiat pułtuski, gmina i parafia Nasielsk[5]. Na temat okoliczności i daty powstania folwarku i rezydencji w Broninku, nie ma prawie żadnych przekazów. Jedynie Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego  oraz dóbr przez nich posiadanych z 1905 r. wymienia nazwiska właściciela w osobach Adolfa i Karola Sobczyńskich[6]. Natomiast źródło archiwalne przechowywane w zasobie Archiwum Państwowego w Pułtusku datowane na 1906 r. wspomina o właścicielu  Stanisławie Rzeczkowskim, określając jednocześnie wielkość folwarku na 120 ha, liczbę budynków na 6 i liczbę mieszkańców na 20 osób[7]. W liczbie tej znajdują się zarówno właściciele folwarku, ich rodziny oraz cała czeladź dworska.

          Według relacji mojej powinowatej, nieżyjącej już Lilianny z Rzeczkowskich-Rączkowej folwark Broninek stanowił własność jej stryja Stanisława Rzeczkowskiego i jego syna Czesława uczestnika wojny 1920 roku. Opisując dwór stwierdziła ona, że była to budowla drewniana, parterowa, usytuowana na wydatnym kamiennym podmurowaniu. Część środkową elewacji głównej stanowił portyk o czterech kolumnach, dźwigających belkowanie i trójkątny szczyt. Dom był nakryty początkowo gontem, lecz później częściowo obito go blachą. We wnętrzu dworu na parterze mieściło się sześć różnego kształtu i wielkości pokoi w układzie dwutraktowym i amfiladowym. Na poddaszu były zaś cztery pokoje letnie, często wynajmowane letnikom. Pokoje w większości miały ściany wyklejone tapetami, jasne dębowe parkiety i duże ozdobne piece. Tylko leżący na osi środkowej traktu ogrodowego salon dekorowały sztukaterie i biały marmurowy kominek. Centralnym ośrodkiem dworu był urządzony po myśliwsku, udekorowany licznymi trofeami hall mieszczący klatkę schodową i przylegający doń od strony ogrodu duży salon. Wokół dworu rozpościerał się niewielki, liczący ok. 0,5 ha park krajobrazowy, który w naturalny sposób łączył się z sadem owocowym zamkniętym perspektywą widokową z sylwetą wieży nasielskiego kościoła, jako jej dominantą[8].

          Jeszcze u schyłku zaboru rosyjskiego czyli przed 1915 r. rozpoczęto parcelację Broninka, tereny doń należące były atrakcyjnie położone w niewielkiej odległości od Nasielska, więc szybko znajdowały nabywców. Tempo parcelacji musiało być wyjątkowo szybkie, skoro źródło oparte na spisie powszechnym z 1921 r. pomija Broninek jako folwark, a w jego miejscu wymienia wieś o 10 zagrodach i 83 mieszkańcach narodowości polskiej i religii rzymsko-katolickiej[9]. Całkowita parcelacja majątków ziemiańskich na północnym Mazowszu w przeddzień odzyskania niepodległości  przez Polskę i w latach następnych, była zjawiskiem powszechnym, po zniszczeniach zarówno I wojny światowej, jak  i wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Skoro mowa o tej wojnie, to warto dodać, że uczestniczyli w niej mieszkańcy Broninka. Oprócz wzmiankowanego wcześniej Czesława Rzeczkowskiego, ochotnikiem z tej wsi był także Teodor Goszczyński. Obydwaj z nich za udział w zmaganiach z nawałą bolszewicką otrzymali Krzyże Walecznych[10].

          W 1930 r., Broninek obok Krupki, Wioski, Nowej Wsi i Pniewskiej Górki włączono w obszar administracyjny Nasielska[11]. Decyzja o włączeniu przedmieść do miasta obok wzrostu znaczenia powiększonego do ok. 8 tys. mieszkańców Nasielska, podyktowana była przede wszystkim zmianą stosunków wyznaniowych w samym mieście zdominowanym przez Żydów. W pewnym stopniu chodziło też o zabezpieczenie terenów pod przyszły rozwój przestrzenny Nasielska i zapewnienie terenów zielonych dla Nasielszczan. Pomimo włączenia Broninka do Nasielska, nadal zachował on dotychczasowy rolniczy charakter.

          W okresie międzywojennym dwór w Broninku był zamieszkały, a w pozostałej resztówce prowadzono działalność rolniczą. Areał gospodarstwa musiał być mniejszy niż 50 ha, bo zostało ono pominięte w Spisie ziemian Rzeczypospolitej Polskiej z 1930 r.[12]. Jeszcze w okresie okupacji niemieckiej lat 1939-1945 tętniło tu życie. Lata powojenne wraz z nowym systemem politycznym opartym na wzorcach sowieckich przyniosły całkowitą zagładę tego ośrodka życia gospodarczego i kultury ziemiańskiej w gminie Nasielsk.

                                                                               dr Stanisław Tyc

 
[1] S. Tyc, Nasielsk pod panowaniem pruskim i podczas wojen napoleońskich [W:] Dzieje Nasielska, pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 132-133.
[2] R. Małowiecki, Miasto Nasielsk i okoliczne wsie, wytyczne konserwatorskie do uaktualnienia planu zagospodarowania ogólnego, Ciechanów 1989, s. 21.
[3] S. Tyc, Zarys historii wsi Paulinowo, Nasielsk 2024, b.p.
[4] Mapa rosyjska z 1885 r. przedstawiająca okolicę Nasielska z zaznaczonym Broninkiem.
[5] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. XV, Warszawa 1900, s. 234.
[6] Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych, Warszawa 1905, s. 143.
[7] APP, ZPP, sygn.. 54, k. 76.
[8] Lilianna z Rzeczkowskich-Rączkowa, relacja z 2000 r. w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[9] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1., M. st. Warszawa, Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 15.
[10] J. Szczepański, Wojna 1920 r. w powiecie pułtuskim, Pułtusk 1990, s. 34-35.
[11] S. Tyc, W odrodzonym państwie polskim, [W:] Dzieje Nasielska, op. cit., s. 438.
[12] T. Epsztein, S. Górzyński, Wielka własność ziemska w świetle Spisu ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930, Województwo Warszawskie, Warszawa 1990, s. 7-79.