Zarys dziejów wsi Kątne

Najdawniejsze ślady osadnictwa, odnalezione w Kątnych dają podstawę do stwierdzenia, że nieprzerwany ciąg osadniczy trwa w tej wsi od ok. 5 tys. lat. Świadczą o tej datacji stanowiska archeologiczne z epoki kamiennej i epoki brązu (2 stanowiska), następnie z epoki żelaza również 2 stanowiska oraz kolejne 2 z okresu starożytnego bez bliższego określania[1]. Z kolei wczesne średniowiecze reprezentowane jest 4. stanowiskami, właściwe średniowiecze – 6. stanowiskami i okres nowożytny – 5[2].

          Wieś zapewne powstała na prawie rycerskim, a jej pierwszym niezaprzeczalnym właścicielem był Mironeg de Kanthe herbu Grabie wymieniony w dokumencie z 1425 r[3].

          Nazwa wsi Kątne alias Kanthe, Cathne lub Kąty pochodzi prawdopodobnie od nazwy topograficznej określającej albo kształt danego terenu, albo też położenie osady na uboczu w kącie[4].

          Profesor Adam Wolff znakomity mediewista, wymienił w swoim opracowaniu p.t. Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, jako właścicieli Kątnych Adama herbu Grabie w 1494 r. i Nicolausa Grabię w 1500 r[5]. Zapiski te sugerują badaczowi istnienie tu gniazda rodowego Kąckich vel Kątskich. Być może z tego rodu był Eustachy poborca podatków w Prusach Królewskich, czy też Wojciech pisarz ziemski gostyński wymieniony w 1635 r., a także Marcin chorąży mielnicki, czy też Gabriel zakonnik salezjański[6]. W drugiej połowie XVIII w. do Kąckich należała wieś Leśniewice w parafii gostyńskiej w Diecezji Płockiej[7], natomiast Marianna z Kąckich vel Kątskich była matką Jana Nepomucena Potockiego, rotmistrza I Brygady Kawalerii Narodowej w Dywizji Wielkopolskiej[8]. Dodam, że na tym etapie badań są to tylko domniemania wymagające głębszej analizy dla ich potwierdzenia, tudzież odrzucenia. 

          Wiarygodnym, bo składanym pod przysięgą, źródłem informacji dotyczących stosunków własnościowych w Kątnych, jest XVIII wieczny, Regestr diecezjów ks. Franciszka Czaykowskiego. Wynika z niego następująca informacja, że wieś była podzielona na 21 działów, co świadczy o dużym rozdrobnieniu gospodarstw drobnoszlacheckich. Najwięcej ziemi (6 działów) mieli Mazewscy, podobnie Żeromscy (5 działów), następnie Zbyszyńscy (4 działy), Konarzewscy (3 działy), Kończyccy (2 działy) i Bartold (1 dział)[9].

          Przełom lat 80-tych i 90-tych XVIII w., to czas istotnych zmian w strukturze własnościowej zachodniej części ziemi nasielskiej, a ściślej mówiąc we wsiach i folwarkach takich jak: Mazewo, Słustowo, Lubomin i Kątne. U schyłku czasów staropolskich, folwarki w całości lub częściowo wykupił od drobnej szlachty Franciszek Wągrodzki ex generał-adiutant Stanisława Augusta Poniatowskiego, który następnie wydzierżawiał lub sprzedawał dobra ziemskie z intratą możnym rodom ziemiańskim[10]. Wykupił on m. in. z rąk szlacheckich część wsi Kątne, którą nazwał Wytrychy i przyłączył ją do posiadanego wcześniej Mazowa i Mazewka i w 1791 r. sprzedał całość Stanisławowi Dąbskiemu byłemu wojewodzie brzesko-kujawskiemu[11].  W 1792 r. Kątne-Wytrychy były już własnością Alojzego Pobóg Sułkowskiego, który wkrótce sprzedał je Piotrowi Karnkowskiemu[12]. Stosowny akt notarialny został sporządzony w kancelarii ziemi zakroczymskiej w Nowym Mieście, a jego treść była następująca: Działo się w Nowym Mieście w kancelarii ziemi zakroczymskiej dnia 28 miesiąca lutego roku Pańskiego 1792-go. Przed Urzędem i Księgami Ziemiańskimi Zakroczymia w Nowym Mieście osobiście stanąwszy Wielmożni Alojzy Pobóg Sułkowski, Stolnikiewicz, łukowski, niegdyś Wielmożnych Wojciecha Sułkowskiego stolnika łukowskiego i Franciszki Zakrzewskiej syn, dóbr Mazewa i Mazewka, Babia części i grunu na Kątnych-Wytrychach do Mazewa przyłączonego w ziemi zakroczymskiej, powiecie nowomiejskim leżących dziedzice z jednej a Wielmożny Piotr Karnkowski chambelan JKMci, niegdyś Wielmożnego księdza Józefa Karnowskiego kantora katedry kujawskiej, z niegdyś Wielmożną Julianną Ostromecką, przed przyjęciem stanu duchownego, małżeńsko spłodzony syn, z drugiej strony, zdrowi będąc na ciele i umyśle zeznali, każdy z nich dla swego interesu osobno zeznał, iż oni kontrakt sprzedaży dóbr wymienionych Mazewa, Mazewka, Babia część i gruntu na Kątnych-Wytrychach do Mazewa przyłączonego dnia 27 miesiąca i roku teraz bieżących zawarty we dwóch oryginałach napisany i przez zawierających tenże rękami własnymi podpisany, we wszystkich warunkach, punktach, artykułach i związkach potwierdzają, umacniają i na zawsze stałym mieć chcą , obiecując we wszystkim owemu zadość uczynienie i dopełnienie, mocą niniejszego zeznania. 

Podpisy: |-| A. Sułkowski

               |-| P. Karnkowski [13]. 

          Zwracam uwagę Czytelnika na staropolski kwiecisty język urzędniczy analizowanego okresu, dodając, że wszystkie umowy sprzedaży były sporządzane według szablonu będącego w obrocie prawnym tamtych lat. 

          Wieś Kątne pod nazwą Konthne została zaznaczona na mapie autorstwa francuskiego kartografa Ambroise Tardieu z 1807 r. Umieszczono na niej 19 budynków posadowionych tuż przy dużym kompleksie leśnym ciągnącym się od Konar do drogi nowomiejskiej[14]. Z mapy nie wynika wprost, że naniesiono nań zabudowania dworskie, ale nie można też tego wykluczyć.

Dopiero bowiem źródło z połowy XIX w. mówi nam o folwarku o nazwie Kątne-Cygany zlokalizowanego w południowo-wschodniej części wsi i ukazuje rejon zwartej zabudowy na jej północnym skraju nazywany Wietrznikami tuż przy trakcie Nasielsk-Nowe Miasto[15]. Warto przytoczyć informację na temat Kątnych zawartą w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1880 r.: Kątne-cygany i Kątne-wietrzniki, wieś powiat pułtuski, gmina Gołębie, parafia Nasielsk; leży przy drodze żelaznej nadwiślańskiej o 3 wiorsty od Nasielska ku Gąsocinowi. Folwark Kątne-Cygany i Kątne-Wietrzniki z wsią Kątne-Wietrzniki rozległość wynosi mórg 482, grunta orne i ogrody mórg 359, łąk mórg 40, pastwisk mórg 30, wody mórg 2, lasu mórg 50, budynki murowane 1, drewniane 11; wieś Kątne-Wietrzniki osad 12, z gruntem mórg 12[16].

          Inne natomiast źródło oparte na Księgach Heroldii Królestwa Polskiego wymienia jako właściciela folwarku Kątne-Cygany – Stanisława Cygańskiego, legitymowanego ze szlachectwa w 1860 r[17].

          Czynnikiem zmieniającym dotychczasowe oblicze Kątnych i strukturę własnościową tej wsi była niewątpliwie budowa Kolei Nadwiślańskiej, przeprowadzona w latach 1874-1877. Po tym okresie powstała kolonia na wschód od torów kolejowych. Można zatem przypuszczać, że folwark został częściowo rozparcelowany i wykupiony przez zarząd budowy Kolei Nadwiślańskiej. Źródło z 1885 r. zatytułowane Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych nie wymienia Kątnych jako większej własności rolnej. Daje to postawę do stwierdzenia, że: miejscowy folwark został całkowicie rozparcelowany, a pozostała resztówka z dworem i parkiem była mniejsza niż 50 ha[18].

Całkowite parcelacje majątków ziemiańskich, po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r., były nader częste na Mazowszu Północnym. W analogicznym okresie w rejonie Nasielska z mapy gospodarczej zniknęły takie folwarki jak: Mazewo, Słustowo, Mokrzyce, Wioska i Żabiczyn, natomiast pozostałe zostały częściowo rozparcelowane, ciągle posiadając areał powyżej 50 ha[19].

Szczególnie trudny dla obszarów wiejskich północnego Mazowsza był rok 1915, kiedy to wycofujące się z Kongresówki oddziały rosyjskie powszechnie stosowały taktykę spalonej ziemi, paląc wsie i folwarki i wysiedlając ludność.

Warto przytoczyć słowa ks. Marcela Przedpełskiego obrazującego skalę zniszczeń dekanatu nasielskiego: Ciężkie dni przeżywaliśmy w październiku 1914r., kiedy to toczyła się walka pod Warszawą, echo bitwy bardzo silnie odbijało się na nas. Od końca grudnia 1914r. huk armat, kartaczownic, karabinów maszynowych, szybowanie aeroplanów, wszystko to przez sześć miesięcy, to jest aż do połowy lipca 1915r. trwożyło i przerażało wciąż ludność. W początkach lutego 1915 roku tysiące ludzi nawet z dalszych okolic zostało powołanych do kopania wielkich okopów pozycyjnych (…) lasy i laski, ogrody, stodoły i szopy, płoty, wszystko poszło na okopy. Dnia 12 lipca pękły obręcze żelazne wojsk rosyjskich pod Przasnyszem. Dzień 14 lipca przyniósł nam wieść gromową: wojska rosyjskie cofają się i wszystko palą, ludność zmuszają do ucieczki. Zrazu tegoż dnia ludność ruszyła ze swoich siedlisk. Dnia 15 lipca ucieczka przybrała olbrzymie rozmiary. Nikt oprócz starców, których własne dzieci porzuciły na razie nie został, bo i nie było gdzie. Około południa paliło się w parafii 16 wsi. Dzień był spokojny, dymy unosiły się wysoko pod niebo, jakby z żałosną i wielką skargą na krzywdę ludzką. Paliła się potem cała okolica, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem. Parafia w ogóle poniosła olbrzymie straty w zabudowaniach, zbożach, inwentarzu, sprzętach, ubraniu[20].

           W archiwaliach z tego okresu nie ma wprawdzie jednoznacznego przekazu, że Kątne zostały spalone przez wojsko rosyjskie opuszczające Królestwo Polskie, należy jednak przez analogię do innych  wsi i folwarków na ziemi nasielskiej, domniemywać, że tak właśnie było. Kolejny trudny dla Kątnych był rok 1920, a ściślej mówiąc dokładnie 15 sierpnia kiedy to od wczesnych godzin rannych, 18 Dywizja Piechoty dowodzona przez gen. Franciszka Krajowskiego prowadziła natarcie, aby przejąć kontrolę nad linią kolejową Nasielsk-Ciechanów[21].Zmagania przyniosły oczekiwany, zwycięski rezultat, lecz straty w zabudowaniach, inwentarzu żywym i zasiewach były ogromne, lokując wieś wśród najbardziej zniszczonych obszarów ziemi nasielskiej.

          Po odzyskaniu niepodległości Kątne w zakresie administracji państwowej przypisano gminie Gołębie, natomiast w podziale kościelnym – parafii w Nasielsku. Źródło oparte na powszechnym spisie ludności przeprowadzonym w 1921 r. podaje informację o Kątnych następującej treści: Kątne-Cygany, Kątne Wietrzniki – 23 budynki mieszkalne i 1 inny ale zamieszkały. Łącznie wieś zamieszkują 157 osób, w tym 75 mężczyzn i 82 kobiety. 149-ciu mieszkańców określiło siebie jako katolików, natomiast 8 osób uznało się za ewangelików. Wszyscy mieszkańcy Kątnych określili siebie jako Polaków[22].    

Cytowany wcześniej ks. Marceli Przedpełski w zapiskach pamiętnikarskich z analizowanego okresu, stwierdził, że Kątne obok Słustowa były licznie zamieszkałe przez diasporę niemiecką. Liczbę Niemców w gminie Gołębie oszacował on na 144 osoby zamieszkujące głównie w Słustowie i Kątnych[23]. Na początku listopada 1941 r. Kątne obok Słustowa zostały przeniesione z gminy Gołębie do gminy Nasielsk, aby tym samym wzmocnić niemiecki potencjał ludnościowy, w Nasielsku[24]. W 1942 r. wszystkich volksdeutschów z okolic Nasielska wcielono do Wehrmachtu i skierowano na front wschodni[25]. 1945 r. przyniósł zmianę struktury narodowościowej i religijnej Kątnych, niemieccy koloniści bowiem opuścili wieś uchodząc przed zbliżającym się frontem sowieckim i udali się do Niemiec. Mówiąc o II wojnie światowej i jej skutkach, nie można pominąć faktu zestrzelenia nad Kątnymi amerykańskiego samolotu bombowego B-17 Flying Forthess z Ósmej Armii Powietrznej Stanów Zjednoczonych. Dokładnie 18 września 1944 r. samolot Mustang pilotowany przez por. Josepha J. Vigne`a rozbił się na polu Kątnych, a sam pilot zginął. Tę dramatyczną historię opisał w szczegółach zespół polsko-amerykańskich autorów w osobach: Lynne Alexander, Jerzy Boć, Tomasz Krasoń i Melissa Misi[26]. Warto zagłębić się w lekturę tej ujmującej powieści, mówiącej o pilotach amerykańskich niosących pomoc walczącej Warszawie w 1944 r. 

          W tym krótkim opracowaniu, nie sposób pominąć również mieszkańca Kątnych w latach 1953-2006 Józefa Łąckiego (1921-2006), który w okresie II wojny światowej był żołnierzem Armii Krajowej na Kielecczyźnie. Wiadomo o nim, że używał pseudonimu Lech i był kapralem w plutonie sierżanta Eugeniusza Owczarka ps. Wiarus (II batalion 6-ta kompania)[27]. W 2002 r. Józef Łącki został awansowany do stopnia podporucznika oraz uhonorowany odznaką Weterana Walk o Niepodległość przyznaną przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, a także Odznakę Pamiątkową Akcji Burza przyznanej przez Komitet Organizacyjny 50-lecia Powstania Warszawskiego pod protektoratem Prezydenta RP. Uroczyste wręczenie odznak odbyło się 11 października 2002 r. w Kątnych, w domu Państwa Łąckich, o czym doniosło lokalne pismo Życie Nasielska z października 2002 r.[28].

          Wzorem moich innych opracowań dotyczących ośrodków osadniczych ziemi nasielskiej, końcową cezurą artykułów jest druga wojna światowa, natomiast okres Polski Ludowej pozostawiam młodszym badaczom dziejów mikroregionu. 

dr Stanisław Tyc

 
[1] Chronologiczny wykaz stanowisk, obszar 49-64, w zasobie Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, delegatura w Ciechanowie, s.1. 
[2] Ibidem, s.2.
[3] K. Zierhoffer, Nazwy miejscowe północnego Mazowsza, Wrocław 1957, s. 208.
[4] Ibidem.
[5] A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937, s. 290-291.
[6] Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wydany przez Jana Nap. Bobrowicza, Lipsk 1840, t. V, s. 56.
[7] Regestr diecezjów Franciszka Czaykowskiego  czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, pod red. S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 459. 
[8]  Ibidem, s. 17.
[9] Ibidem, s. 531.
[10] T. Mazewski, Jak Mazewscy opuścili swoje gniazdo rodzinne, [W:] Quaerenda Biuletynu Warszawskiego Towarzystwa  Genealogicznego, Warszawa 2023, s. 81-85.
[11] AGAD – 1791, NZW, sygn. 11, k. 134. 
[12] Ibidem – 1792, NZW, sygn. 11, k. 271.
[13] K. Karnkowski, Historia rodu Karnkowskich, Baden 2012, t. II, s. 285.
[14] Plan des environs de Nasielsk, dessine et grave par Ambroise Tardieu, campagne 1807, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii w Nasielsku.
[15] R. Małowiecki, Miasto Nasielsk i okoliczne wsie wytyczne konserwatorskie do uaktualnienia planu zagospodarowania ogólnego, Ciechanów 1989, s. 21.
[16] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 4, Warszawa 1880, s. 943.
[17] Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, oprac. E. Sęczys, Warszawa 2007, s. 57-69. 
[18] Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych, Warszawa 1905, s. 175-180.
[19] S. Tyc, Życie gospodarcze Nasielska i ziemi nasielskiej w latach 1865-1914, [W:] Dzieje Nasielska, op. cit., s. 265-325.
[20] Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo (1939-1947), pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[21] S. Tyc, W odrodzonym państwie polskim, [W:] Dzieje Nasielska, op. cit., s. 369.
[22] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, m. st. Warszawa, Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 133
[23] Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo, op. cit., s. 64.
[24] Ibidem.
[25] Ibidem, s 193. 
[26] L. Alexander, J. Bać, T. Krasoń, M. Misi, Opowieść o dwóch pilotach, miłość, strata i pamięć, b.m.w. s. 94
[27] W. Kapczyński, Kryptonimy Hetman i Chrobry Armii Krajowej, część III Włoszczowa 2002, s. 194-211. 
[28] Życie Nasielska, październik 2002 r.