Zarys dziejów wsi Krogule

Zarys dziejów wsi Krogule

Przeszłość Krogul położonych w dużym kompleksie pól na południowy wschód od Nasielska jest zupełnie nieznana. Oto bowiem, badacze dziejów ośrodków osadniczych północnego Mazowsza zajmują się z reguły miastami i miasteczkami, natomiast wsie, zwłaszcza te o mniejszej liczbie mieszkańców, nadal czekają na swoje monografie.

Krogule z całą pewnością mają średniowieczną metrykę i na przestrzeni swoich długich dziejów stanowiły własność rycerską, będąc częścią znacznej jak na warunki Mazowsza fortuny. Nazwy wsi należy się dopatrywać od krogulca łac. acipiter nisus, czyli ptaka z rodziny sokołów zamieszkujących Europę i Azję, dość pospolitego, występującego w zagajnikach, lasach i parkach, powszechnie uważanego za szkodnika[1].

Nazewnictwo wsi zaczerpnięte od nazw ptaków, było dość powszechne w rejonie Nasielska. Wystarczy wymienić takie wsie jak: Czajki, Gołębie, Gąsiorowo, Jaskółowo, Kanią Górę, Kokoszkę czy Wronę, aby potwierdzić to zjawisko.

W 1576 r. wieś występowała pod nazwą Krogulie i stanowiła własność Jana Borkowskiego herbu Junosza[2]. Znany polski heraldyk ks. Kacper Niesiecki pisał o Borkowskich, że pochodzili z Borkowa z płockiem województwie, jednejże dzielnice z Rościszewskimi; Kazimierz z Borkowa, Franciszek, Jan, Marcin i Adam z ziemią ciechanowską podpisali elekcyę Augusta II[3].

W posiadaniu rodu Borkowskich Krogule pozostawały do połowy XVII w., stąd też wydaje się zasadne stwierdzenie, że gdzieś na terenie wsi musiała być ich rezydencja. Przez analogię do innych siedzib rycerskich na Mazowszu, zapewne był to dwór obronny posadowiony na terenie trudno dostępnym, otoczony wodą i palisadą. Dziś trudno wskazać to miejsce i na tym etapie badań nie można choćby w przybliżeniu określić lokalizacji dawnego fortalicjum Borkowskich. Siedziba ta zapewne została zniszczona wzorem innych dworów i zamków mazowieckich w okresie drugiej wojny północnej nazywanej „potopem”. Można śmiało powiedzieć, że apogeum zniszczeń szwedzkich nastąpiło w maju 1657 r., kiedy to wycofujące się wojska Karola Gustawa z Pułtuska przez Nasielsk do Płońska paliły i grabiły całą okolicę na trasie przemarszu[4].

Okoliczne wsie wyszły z katastrofy „potopu” zrujnowane ekonomicznie tak gruntownie, że przez kilka następnych dziesięcioleci nie mogły podnieść się z upadku. W interesujących nas Krogulach pozostały wówczas zaledwie trzy zabudowania, a wieś zaczęto nazywać Wólką Krogulską[5]. Zniszczone i zadłużone okoliczne dobra ziemskie (w tym Krogule) skupowała zyskująca na znaczeniu z powodu koligacji z rodziną królewską magnacka rodzina Wesslów herbu Rogala[6]. Jednakże w rękach tego możnego rodu Krogule pozostawały tylko do schyłku czasów staropolskich, kiedy to jako mienie posażne wraz z ręką Józefy Wesslówny dostały się hrabiemu Stanisławowi Dąbskiem herbu Godziemba[7].

Dąbscy wywodzili się z jednej dzielnicy z Lubrańskimi i stąd pisali się z Lubrańca, którego z czasem zostali właścicielami. Ich nazwisko pochodzi od wsi Dąbie, w powiecie brzesko-kujawskim. Ojcem Stanisława był Antoni Józef hr. Dąbski (1706-1771), a matką Anna Karolina ks. Lubomirska z Lubomierza herbu Drużyna. W latach pięćdziesiątych XVIII w. Stanisław Dąbski był starostą młodzieszyńskim. W 1761 r. mianowany został pułkownikiem regimentu piechoty przy hetmanie wielkim koronnym Branickim. W 1766 r. otrzymał chorągiew husarską po bracie Auguście. W 1783 r. został kasztelanem a następnie wojewodą brzesko-kujawskim. Odznaczony orderem św. Stanisława (1781 r.) i Orła Białego (1785 r.) W 1787 r. został rotmistrzem kawalerii narodowej. Uczestniczył w obradach Sejmu Czteroletniego, był też konsyliarzem konfederacji generalnej i prezesem sądów apelacyjnych prowincji koronnych. W 1765 r. ożenił się z Józefą Marianną Wessel i miał z nią sześcioro dzieci, trzech synów: Stanisława, Adama i Józefa i trzy córki: Agnieszkę, Teodorę i Mariannę[8]. Wojewoda posiadał osiem miast i ponad 100 wsi, niemniej nie potrafił utrzymać tak wielkiej fortuny. Jego dążeniem było podniesienie z upadku zrujnowanych „potopem’’ oraz  III wojną północną wsi i folwarków, a służyć temu miał kredyt hipoteczny zaciągnięty z Banku Pruskim. Używając współczesnego języka należy stwierdzić, że popadł on w spiralę zadłużenia i nie był w stanie spłacić umownych odsetek. W 1805 r. jego zadłużenie dóbr nasielskich wynosiło 330 tys. talarów co stanowiło aż 70% zadłużenia całego powiatu pułtuskiego. Dąbski zmarł w 1809 r. w Warszawie w sędziwym jak na tamte czasy wieku, mając 79 lat[9].

W 1826r. zadłużone dobra nasielskie, w tym Krogule, zostały ostatecznie przejęte od spadkobierców Dąbskiego przez Bank Główny Berliński. Zaś w 1832 r. dobra te od Banku Berlińskiego nabył Skarb Publiczny Banku Polskiego, aby wkrótce (w 1836 r.) wystawić je na sprzedaż w drodze licytacji publicznej. Do sprzedaży jednak nie doszło, ponieważ nie znalazł się odpowiedni nabywca, niemniej jednak wydzierżawiono liczące 318 włók dobra Aleksandrowi Kurtzowi. W 1845 r. podczas ponownej licytacji publicznej w Płocku Kurtz został właścicielem całej niepodzielonej jeszcze fortuny liczącej 5400 ha oraz samego Nasielska[10]. Obszerny biogram Aleksandra Kurtza znajduje się w książce pt. Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu, znajdującej się w zasobach nasielskiej biblioteki i tam odsyłam Czytelnika po więcej szczegółów[11].

Z 1827 r. pochodzi informacja dotycząca Krogul zawarta w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Filipa Sulimierskiego, która mówi, że Krogule nazywane też Budami Krogulskimi zamieszkiwało 70 mieszkańców skupionych w 10 domostwach[12]. Niestety Słownik tak bardzo przydatny, wręcz niezastąpiony dla badaczy dziejów ośrodków osadniczych, milczy o okresie późniejszym w zakresie potencjału demograficznego i gospodarczego Krogul. Prawdopodobnie wieś została włączona w obręb folwarku Siennica z przyległościami i tam przypisano jej mieszkańców. Krogule nie występują też w spisie miejscowości guberni łomżyńskiej z 1882 r.

Na okoliczność sprzedaży dóbr nasielskich w 1849r. zostało sporządzone stosowne obwieszczenie sprzedającego czyli Trybunału Cywilnego w Płocku, określające potencjał gospodarczy zadłużonej fortuny i generowane przez nią zyski. Dokument ten znajduje się w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie i jest cennym źródłem informacji m. in. na temat Krogul. Dowiadujemy się z niego, że: Wieś Krogule składa się z jednego ciągłego kawała ziemi, żadną cudzą własnością nie przeciętego graniczy i styka się z folwarkami Siennicą i Żabiczynem, oraz wsią Psucinem, ma przestrzeni gruntu jako to: a) w ogrodach warzywnych mórg 5, b) w gruntach ornych klasy II i III obejmujących zarazem 5 mórg gruntu do karczmy jeszcze nie egzystującej przywiązane, włók 6 mórg 29, d) w drogach i nieużytkach mórg 3, razem włók 7 i mórg 11. Na którym to gruncie znajduje się chałup wiejskich 11 (…) Zabudowania te wszystkie są z drzewa postawione, po większej części dranicami pokryte, a jak czynszownicy utrzymują są ich własne i przez nich zajmowane, którzy z posiadanych domów, zabudowań i gruntów opłacają czynsz rocznie jak następuje: 1) Roch Malinowski - rubli srebrnych 5 i  62 kop., Augustyn Osiński - 6 rbs, 3)Wawrzyniec Olbryś – 4 rbs i 21 kop., 4) Antoni Dąbrowski - 4 rbs i 67 kop., Antoni Chrościński - 4 rbs i 53 kop, 6) Józef Dąbrowsk -- 2 rbs i 62 kop., 7) Jan Majewski - 2 rbs i 2 kop., 8) Paweł Jastrzębski - 3 rbs i 37 kop., 9) Józef Kostewicz - 1 rbs i 50 kop.,  10) Jan Osiński - 1 rbs i 50 kop., 11) Jan Kostewic -- 75 kop. Razem 37 rbs i 4 kop[13].

Na uwagę zasługują tu niskie czynsze dzierżawne, które skłaniają do stwierdzenia, że płatnicy dysponowali niewielkimi gospodarstwami kilkumorgowymi, niezdolnymi do zaspokojenia nawet potrzeb konsumpcyjnych rodziny rolnika. Możemy mówić nawet o skrajnym ubóstwie kilku rodzin. Aby utrzymać rodzinę należało podejmować pracę najemną w pobliskich folwarkach ziemiańskich zwłaszcza w okresie spiętrzonych prac polowych związanych ze żniwami czy wykopkami.

W latach pięćdziesiątych XIX stulecia na obszarze ziemi nasielskiej doszło do parcelacji na wielką skalę dóbr nasielskich. Początkowo prowadził je Aleksander Kurtz, a po jego wyjeździe za granicę w okresie postyczniowym parcelację kontynuował jego syn Bronisław Zygmunt Stanisław (1843-1916). W wyniku parcelacji powstały wsie na tzw. surowym korzeniu takie jak Nuna, Paulinowo i Chechnówka, ale podziału gruntów dokonano również w Krogulach. Z początku nabywcami jednowłókowych parceli była drobna szlachta mazowiecka licznie występująca na północnym Mazowszu, później zaś zwłaszcza po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r., również włościanie, aczkolwiek nabywali oni niewielkie kilkumorgowe areały[14].

Na przełomie XIX i XX w. doliczono się w Krogulach 128 mieszkańców w tym 63 mężczyzn i 65 kobiet, zamieszkujących w 16 drewnianych domostwach[15]. Zestawiając dane ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 1897 r. i informacji z 1827 r. zawartej w Słowniku geograficznym Filipa Sulimierskiego otrzymamy dane, że w ciągu 70 lat liczba mieszkańców wzrosła o 58 osób (44%), natomiast przybyło 6 zabudowań czyli 37%. Nie nastąpił zatem zdecydowany i przyspieszony rozwój Krogul w tym okresie. Wieś leżała bowiem z dala od ważnych traktów komunikacyjnych czy też większych ośrodków miejskich. Można tu mówić o pewnej stagnacji czy zastoju gospodarczym, pomimo że początek XX stulecia był okresem prosperity całego Królestwa Kongresowego.

Warto zaznaczyć, że przełom XIX i XX w. to czas, kiedy to na obszarze ziemi nasielskiej doszło do kilku spektakularnych inwestycji prowadzonych zarówno przez rząd jak i spółki kapitałowe oraz związki wyznaniowe. Inwestycją rządową była rozbudowa twierdzy modlińskiej prowadzona w latach 1883-1914. Spory fragment zewnętrznego pierścienia fortecy został wykonany w południowej części gminy Nasielsk (Cegielnia Psucka, Goławice, Miękoszyn i Toruń)[16]. Z kolei spółki kapitałowe z udziałem Jana Blocha i Leopolda Kronenberga sfinansowały budowę Kolei Nadwiślańskiej biegnącej z Uściługa aż do granicy pruskiej[17].  Miejscowa ludność mogła znaleźć zatrudnienie podczas  realizacji tych ważnych i zakrojonych na dużą skalę inwestycji. W centrum uwagi mieszkańców Krogul była budowa nowego kościoła parafialnego w Nasielsku. Inwestycja ta była prowadzona w latach 1898-1909 pod nadzorem autorskim architekta Józefa Piusa Dziekońskiego.[18] Wzorem innych parafian, mieszkańcy Krogul zbierali składki pieniężne na zakup materiałów budowlanych i prowadzone roboty murarskie. Najzamożniejsi gospodarze zobowiązali się do przekazania na budowę nowej świątyni kwoty 100 rubli w ciągu 5 lat. Było to duże obciążenie skromnych dochodów ubogich mieszkańców, wystarczy powiedzieć, że  100 rb. kosztowała morga ziemi w Krogulach.

Wyjątkowo trudny w dziejach Krogul był okres I wojny światowej, m.in. opisany w zapiskach pamiętnikarskich ks. Marcelego Przedpełskiego- wicedziekana nasielskiego. Co prawda nie dotyczą one bezpośrednio samych Krogul, lecz całego mikroregionu to per-analogiam można je śmiało w tym miejscu zacytować. Ciężkie dni przeżywaliśmy w październiku 1914r., kiedy to toczyła się walka pod Warszawą. Echo bitwy bardzo silnie odbijało się na nas. Od końca grudnia 1914r. huk armat, kartaczownic, karabinów maszynowych, szybowanie aeroplanów, wszystko to przez sześć miesięcy, to jest aż do połowy lipca 1915r. trwożyło i przerażało ludność. W początkach lutego 1915r. tysiące ludzi nawet z dalszych okolic zostało powołanych do kopania wielkich okopów pozycyjnych. Lasy i laski, ogrody, stodoły i szopy, płoty, wszystko poszło na okopy(…) Dzień 14 lipca przyniósł nam wieść gromną: wojska rosyjskie cofają się i wszystko palą, ludność zmuszają do ucieczki. Zrazu tegoż dnia ludność ruszyła ze swoich siedlisk. Dnia 15 lipca ucieczka przybrała olbrzymie rozmiary. Nikt oprócz starców, których własne dzieci porzuciły na razie nie został, bo i nie było gdzie. Około południa paliło się w parafii 16 wsi(…) Paliła się potem cała okolic, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem…(…)[19].

Część miejscowej ludności wypędzono w rejon Jabłonny i Warszawy, pozostali zaś koczowali w prowizorycznie skleconych szałasach i ziemiankach, będąc na garnuszku Komitetu Obywatelskiego Okręgu Serockiego. Według raportu tego komitetu, zorganizowano 6 wypraw żywnościowych, które podążały przez lasy dóbr Jabłonna do spalonych wsi na drugiej stronie Narwi m.in. do Nuny i Krogul[20].

 Rok 1920 przyniósł kolejne zniszczenia, bowiem Krogule znalazły się na linii działań zbrojnych będących elementem wojny polsko-bolszewickiej. Wojskowe raporty z tego okresu podają informację, że rankiem 16 sierpnia oddziały WP zaatakowały Rosjan na rubieży Krogule-Nuna-Kukarzewo. Po przygotowaniu artyleryjskim żołnierze 69 p.p uderzyli na pozycje bolszewickie obsadzone przez 6. sowiecką dywizję strzelców, przełamując je na całej linii[21]. W zmaganiach wzięła potem udział cała 17 DP, co świadczy o skali bitwy, ale też o znacznych zniszczeniach materialnych.

Dopiero po 1920 r. nastąpił okres odbudowy z wojennej pożogi, czas trudny ze względu na ogromne braki materiałów budowlanych. Czynnikiem nakręcającym koniunkturę gospodarczą w południowej części gminy Nasielsk w okresie II RP miała być budowa linii kolejowej Nasielsk-Wieliszew. Na początku lat 30 powstał projekt tego połączenia kolejowego, natomiast jego otwarcie nastąpiło 25 lutego 1939r. tuż przed wybuchem II wojny światowej. W sąsiedztwie Krogul powstały dwa przystanki kolejowe: w Młodzianowie i Wójtostwie. Linia kolejowa nie stała się czynnikiem rozwoju gospodarczego, ponieważ funkcjonowała zaledwie do września 1939r., kiedy to most w Orzechowie, w obawie przed spodziewanym atakiem Wehrmachtu został wysadzony przez polskich saperów[22].

W okresie międzywojnia w Krogulach doliczono się 18 zagród, w których zamieszkiwało 136 mieszkańców, w tym 67 mężczyzn i 69 kobiet. Wszyscy z nich zadeklarowali narodowość polską i religię rzymsko-katolicką[23]. Krogule tego okresu znalazły się w rzędzie średnich wsi gminy Nasielsk obok Lorcina, Malczyna, Kosewa i Konar, jeśli chodzi o liczbę mieszkańców. Prawie wszyscy z nich zajmowali się rolnictwem, a średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 5,7 ha. W zakresie produkcji roślinnej dominowała uprawa żyta, którym obsiewano 49% gruntów ornych, następnie owsa zajmującego ok. 15% zasiewów, wprowadzono również produkcję roślin przemysłowych podnosząc tym samym poziom dochodów z rolnictwa. W zakresie produkcji zwierzęcej zdołano odbudować pogłowie inwentarza żywego sprzed I wojny światowej znacznie podnosząc mleczność krów[24]. Korzystne przemiany gospodarcze lat 1921-1939 zostały przerwane wybuchem II wojny światowej i latami okupacji niemieckiej. Niestety okres ten stanowi białą plamę w dziejach Krogul i na tym etapie badań należy pominąć go milczeniem, wierząc że zostanie wnikliwie zbadany w najbliższym czasie. Proszę w tym miejscu mieszkańców Krogul o przekazywanie do Nasielskiego Domu Edukacji i Historii wszelkich informacji oraz ikonografii z tego okresu.

Pisząc o historii Krogul nie można pominąć tragedii, która rozegrała się 1 kwietnia 1945r. w samą Rezurekcję. Wtedy to pijany radziecki czołgista jadąc od strony Bud Siennickich najechał na 2 furmanki z mieszkańcami Krogul jadące do kościoła w Nasielsku zabijając 11 osób[25]. W miejscu zdarzenia znajduje się stosowna tablica upamiętniająca ofiary barbarzyńskiego ataku.

Kończąc niniejsze opracowanie należy stwierdzić, że jest to już 23 monografia podnasielskiej wsi, która wyszła spod ręki Stanisława Tyca – historyka, dokumentalisty pracownika Nasielskiego Domu Edukacji i Historii. Rok bieżący przyniesie zapewne dalsze opracowania dziejów małych ośrodków osadniczych na północnym Mazowszu.

    dr Stanisław Tyc

 
[1] Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 6, Warszawa 1965, s. 191.
[2] A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937, s. 186.
[3] Herbarz polski Kaspra Niesieckiego. S. J. Powiększony dodatkami z późniejszych autorów rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez jana Nep. Bobrowicza, t. II, Lipsk 1839, s. 224.
[4] J. Gieysztorowa, Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu, [w;] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, t.1, Rozprawy, pod red. K. lepszego, warszawa 1967, s. 322.
[5] Regestr Diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, pod. red. S. Górzyniskiego, Warszawa 2006, s. 534
[6] Ibidem.
[7] Herbarz polski, op. cit., t. 3, s. 298.
[8] K. Macias, Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s. 54
[9] Ibidem, s.55
[10] S. Tyc i inni, Dzieje Nasielska, Nasielsk 2025, s. 185-195
[11] Nasielsk wpisani w dzieje miasta, op. cit., s. 122-126
[12] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880-1888, s. 132
[13] AGAD, KRSW, sygn.. 4420, p. VI, k. 10.
[14] S. Tyc, Zarys dziejów wsi Nuna,
[15] Pierwaja wsieobszczaja pierepis naselenija Rossijskoj Imperii 1897, t. 1, Warszawskaja gubenia 1904, s. 2-8
[16] R. H. Bochenek, Twierdza Modlin, Warszawa 2003, s. 233.
[17] A. Peretz, Finansjera warszawska (1870-1925). Z osobistych wspomnień, pod red. A Podolskiej-Meduckiej, Warszawa 2008, s. 32.
[18] Przegląd katolicki 1900, s. 697.
[19] Kronika Rzymsko-katolickiej parafii Klukowo (1939-1947), pod red. M.M Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11
[20] S. Tyc, Zarys historii wsi Nuna, strona internetowa…
[21] Ibidem.
[22] Ibidem.
[23] Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921r.
[24] AAN, Centralne Towarzystwo Rolnicze 1906-1939(CTR), sygn..1107,  k.5
[25] Kronika rzymsko-katolickiej parafii Klukowo, op. cit., s. 382