Zarys dziejów wsi Słustowo vel Slostowo

Słustowo należy do grupy najstarszych ośrodków osadniczych ziemi nasielskiej. Jego początków należy się dopatrywać już w przedziale X-XIII w. Znakomity mediewista dr Mariusz Błoński w swoim opracowaniu pt.  „Wczesne dzieje Nasielska (połowa IX-XIII wieku)” określił Słustowo jako osadę nasielskiego okręgu grodowego w młodszych fazach jego funkcjonowania obok Ostrzeniewa, Kowalewic, Gołębi, Stpic, Chmielewa, Kędzierzawic, Lubomina i Jackowa. Odległy rodowód wsi potwierdzają znaleziska archeologiczne w formie ułamków ceramiki i przęślik[1].

Nazwa wsi jest formą patronimiczną i pochodzi od imienia Sułost czyli Sulimir lub Sulisław[2].

Pierwsza informacja dotycząca właściciela Słustowa pochodzi z 1426 r., zawarta jest w Metryce Księstwa Mazowieckiego i wymienia Aleksego herbu Grabie, którego braćmi byli rycerze Stanisław, Andrzej i Jan z Mazowa, czyli późniejsi Mazowscy vel Mazewscy[3].

W 1575 r. wieś występuje pod nazwą Slostowo, jako „villae Nobilium propriae culture”[4]. Dobra były podzielone na pięć działów należących do rodu Słustowskich[5]. Skąpe informacje na temat tej rodziny odnajdujemy w „Herbarzu polskim” ks. Kaspra Niesieckiego. Według tego heraldyka, ze Słostowa pochodził Erazm Słostowski podsądek ciechanowski, wzmiankowany w 1453 r. w Statucie Mazowieckim. Natomiast Jędrzej ze Słostowa był sędzią zakroczymskim w 1661 r., zaś Paweł Słostowski zajmował się ,,rzemiosłom rycerskim’’ służąc pod rozkazami ,,Sobiepanka’’ Zamoyeskiego w okresie potopu szwedzkiego. Jeszcze inny Słostowski, nieznany z imienia, był mężem sędzianki ziemskiej ciechanowskiej de domo Podolskiej[6].

Słustowo pełniło więc rolę gniazda rodowego tej rodziny, a skoro tak, to należy sobie zadać pytanie, gdzie znajdował się dwór Słostowskich? Pewną wskazówką może być dzieło Łukasza Gołębiowskiego pt. „Domy i dwory z 1830 r.”, które określa miejsca lokowania dworu w czasach staropolskich. ,,Każdy szlachcic polski tam osiadł, jak mu się gdzie pagórek, źródło lub uśmiechająca dolina podobała…  w położeniu uważać wprzód miejsca, które ma być zdrowe przy suchym powietrzu. Wygodne przy żyznym kraju, przy wodzie żywej, albo można li portowej rzece… Wesołe na koniec przy pięknym prospekcie… najczęściej miejsce tedy albo równina, albo niewielki pagórek z prospektem wesołym’’[7].

Jak wynika z zamieszczonego opisu miejsce posadowienia dworu nie mogło być przypadkowe, lecz wynikało z pewnych kanonów i reguł. Ze swojej strony dodam, że najczęściej rezydencję lokowano w centralnej części wsi. Jeżeli chodzi o wygląd dworu z okresu średniowiecza, to: ,,był on wzniesiony z drewna, dach słomiany, ściany niewysokie, okna niewielkie, a za to wewnątrz potężne piece i wysoki ostrokół dębowy dokoła dworu - oto były zapewne główne cechy naszych najdawniejszych dworów w XV w.’’- taki opis średniowiecznego dworu szlacheckiego zawarł w „Encyklopedii staropolskiej” jej autor - Zygmunt Gloger[8].

Należy domniemywać, że po zniszczeniach II i III wojny północnej Słustowscy sprzedali gniazdo rodowe gen. Franciszkowi Wągrodzkiemu, adiantytowi ostatniego króla Polski  Stanisława Augusta Poniatowskiego. Potwierdza to zapis zawarty w Rejestrze diecezjów Franciszka Czaykowskiego z lat 1783-1784[9].

W XVIII w. obserwujemy na Mazowszu Północnym wzmożony obrót ziemią wśród warstwy ziemiańskiej. Spauperyzowana wojnami drobna szlachta mazowiecka wyzbywała się swoich rodowych włości na rzecz bogatego ziemiaństwa. Niewątpliwie, gen. Franciszek Wągrodzki był reprezentantem bogatszej części braci szlacheckiej. Jego ród wywodził się z Wągrodna w ziemi zakroczymskiej, przodek Stanisław był podsędkiem tej ziemi w 1683 r., natomiast Adam był miecznikiem zakroczymskim[10].

Zaledwie kilkanaście lat Słustowo było we władaniu gen. Wągrodzkiego, bo już w 1791 r. jego nabywcą został Stanisław hr. Dąbski, ówczesny właściciel rozległych dóbr nasielskich i samego Nasielska[11]. Po więcej szczegółów dotyczących Stanisława Dąbskiego odsyłam do opracowania pt. „Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu”[12]. Obciążony ogromnym zadłużeniem w Banku Pruskim opiewającym na 330 tys. talarów, hrabia Dąbski zmuszony był sprzedać Słustowo w 1792 r. aby zapewnić sobie płynność finansową i spłacić umowne odsetki. Intromisja* dóbr Słutowo na rzecz Piotra Karnkowsiego szambelana królewskiego miała miejsce w kancelarii ziemi zakroczymskiej z Nowym Mieście 6 marca 1792 r.[13]. Warto na chwilę zatrzymać się przy rodzinie Karnkowskich herbu Junosza. O wielkości tego rodu i jego zasługach dla całej Rzeczypospolitej niech zaświadczy fakt, że wydał on dwóch biskupów, wojewodę, dwóch starostów i tyle samo kasztelanów[14].

Piotr Karnkowski i jego spadkobiercy już pod koniec XVIII w. rozpoczęli parcelację Słustowa zrazu sprzedając jednowłókowe i półwłókowe parcele Olędrom jeszcze u schyłku czasów staropolskich. Po 1795 r., a więc w okresie pruskim w Słustowie nastąpiło osadnictwo niemieckie w ramach polityki germanizacyjnej prowadzonej przez władze zaborcze. Proces ten został zahamowany w wyniku pierwszej wojny polskiej Napoleona Bonaparte jesienią 1806 r. Wtedy to Słustowo znalazło się na trasie przemarszu korpusu Davouta,  w którym przebywał sam cesarz. W Słustowie do orszaku Napoleona, udającego się do Nowego Miasta przyłączył się marszałek Joachim Murat, który pomimo choroby chciał wziąć udział w ataku na Rosjan. Cesarz wydał mu rozkaz wsparcia grupy pościgowej gen. Rappa i Marulaza w rejonie Kowalewic[15].

Cennym źródłem informacji na temat Słustowa w XIX w. jest zapewne „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego 1880-1888 r. Warto przytoczyć opis dotyczący tej wsi: ,,Słustowo, wieś, folwark i dobra, powiat pułtuski, gmina Gołębie, parafia Nasielsk, odległość 26 wiorst od Pułtuska. W 1827 r. 13 dymów, 78 mieszkańców. Dobra Słustowo składały się w 1874 r. z folwarków Słustowo i Mazewo, rozległość mórg 973: folwark Słustowo grunty orne i ogrody mórg 299, łąk mórg 126, pastwisk mórg 8, lasu mórg 82, nieużytków mórg 23; budynków murowanych 16, drewnianych 7; folwark Mazewo grunty orne i ogrody mórg 197, łąk mórg 36, lasu mórg 181, nieużytków mórg 21, budynków drewnianych 9; las nieurządzony. W skład dóbr poprzednio wchodziły: wieś Słustowo osad 16, mórg 113; wieś Mazewo osad 12, mórg 82; wieś Mazewko osad 7, mórg 10”[16].

Zestawiając powyższe dane z informacjami o innych folwarkach na terenie ziemi nasielskiej można powiedzieć, że dobra ziemskie Słustowo należały do dużej własności rolnej mikroregionu. Większe od nich były tylko dobra nasielskie zajmujące obszar 5400 ha i dobra ziemskie Kossewo-Mokrzyce, stanowiące własność ówczesnego marszałka szlachty guberni płockiej Hilarego Ostrowskiego obejmujące 1057 ha[17].

Pomimo imponującego potencjału gospodarczego i dobrych gleb właściciele systematycznie parcelowali posiadane dobra, zwłaszcza po kryzysie agrarnym spowodowanym uwłaszczeniem chłopów. W latach 1875-1885 dokonano całkowitej parcelacji, tym samym Słustowo jako folwark zniknęło z mapy gospodarczej mikroregionu. „Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych wydany w 1905 r.” nie wymienia Słustowa wśród większej własności rolnej w Kongresówce[18]. Również „Spis ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930”, siłą rzeczy pomija Słustowo[19].

W okresie Polski Odrodzonej Słustowo przynależało do powiatu pułtuskiego, gminy Gołębie i parafii Nasielsk. Wieś była zabudowana 24 budynkami mieszkalnymi oraz 11 budynkami gospodarczymi, w których mieszkali ludzie. Ludność Słustowa liczyła 218 osób, w tym 106 mężczyzn i 112 kobiet. Dominowało wyznanie rzymsko-katolickie skupiające 151 wiernych, na drugim miejscu było wyznanie luterańskie złożone z 67 luteran konfesji ewangelicko-augsburskiej. 191 mieszkańców Słustowa zadeklarowało narodowość polską, natomiast 27 osób uznawało siebie za Niemców[20].

Na liczną diasporę niemiecką w gminie Gołębie parafii nasielskiej zwrócił uwagę w swoich zapiskach pamiętnikarskich ks. Marceli Przedpełski - wicedziekan dekanatu nasielskiego. Ogólną liczbę Niemców tej gminy określił on na 144 osoby osiadłe głównie w Słustowie i Kątnych[21]. Podczas okupacji niemieckiej spory odsetek  kolonistów niemieckich zasilił szeregi żandarmerii i policji polowej, dając się we znaki ludności polskiej znanej im z sąsiedztwa. 1 listopada 1941 r. Słustowo i Kątne zostały przeniesione z gminy Gołębie do gminy Nasielsk, celem było wzmocnienie żywiołu germańskiego w mieście i gminie Nasielsk[22]. W lutym 1942 r. wszyscy folksdeutche z okolicy Nasielska zostali powołani do wojska. Najpierw, podczas spotkania z landretem przybyłym z Pułtuska wszystkich folksdeutschów przepisano na Reisdeutschów, a następnie wysłano na front wschodni[23]. Koniec II wojny światowej przyniósł zmianę stosunków własnościowych w Słustowie, koloniści niemieccy wraz z ustępującym Wehrmachtem przesiedlili się do Niemiec, a ich gospodarstwa zajęli Polacy.

Niniejsze opracowanie pomija najnowszą historię Słustowa, okres ten zapewne zostanie opisany przez młodszych badaczy dziejów północnego Mazowsza i ośrodków osadniczych ziemi nasielskiej.

dr Stanisław Tyc

 
[1] M. Błoński, „Wczesne dzieje Nasielska (połowa IX-XIII wiek)”, [w:] „Dzieje Nasielska” pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 39.
[2] K. Zierhoffer „Nazwy miejscowe północnego Mazowsza”, Wrocław 1957, s. 352.
[3] T. Mazewski, „Jak Mazewscy opuścili swoje gniazdo rodowe”, ,,Quaerenda’’ Biuletyn Warszawskiego Towarzystwa Genealogicznego, Warszawa 2023, s. 81.
[4] łac. wieś szlachty zagrodowej.
[5] „Źródła dziejowe”, wydawca A. Pawiński, Warszawa 1892, t. XVI Mazowsze, s. 314.
[6] „Herbarz polski” Kaspra Niesieckiego S. J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nap. Bobrowicza, t. VIII Lipsk 1841, s. 409.
[7] Ł. Gołębiowski, „Domy i dwory”, Warszawa 1830, s. 1-2.
[8] Z. Gloger, „Encyklopedia staropolska ilustrowana”, Warszawa 1901, t. II, s. 74.
[9] „Regestr dziejów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784”, pod red. S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 353.
[10] „Herbarz polski”, op. cit., t. IX, s. 213.
[11] AGAD- 1791, NZH sygn.. 11, k. 134.
[12] „Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu”, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s. 54-55.

* Intromisja (łac. intromissio) - legalne zawładnięcie rozumiane jako wejście w posiadanie nieruchomości zgodnie z wyrokiem sądowym, ogłaszane niegdyś osobiście przez przysłanego w tym celu, na miejsce, woźnego sądowego. Ogłaszanie intromisji, zwanej też wwiązaniem, odbywało się w miejscu publicznym – np. na rynku wobec zgromadzonych świadków, https://pl.wikipedia.org/wiki/Intromisja
[13] AGAD-1792, NZW sygn. 11, k. 274 r.; K. Karnkowski, „Historia Rodu Karnkowskich”, Baden 2012, s. 285.
[14] „Herbarz polski”, op. cit., t. V, s. 38-43.
[15] A. Nieuważny, „Napoleon na Mazowszu. Bitwy pod Pułtuskiem i Gołyminem 1806-1807”, Pułtusk 2007, s. 9.
[16] „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego t. 6-9, Warszawa 1888, s. 862-863.
[17] S. Tyc, „Rozwój gospodarczy Nasielska w czasach Królestwa Kongresowego”, [w:] „Dzieje Nasielska”, op. cit., s. 187.
[18] „Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych”, Warszawa 1905.
[19] T. Epsztein, S. Górzyński,” Wielka własność ziemska w świetle spisu ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930”, Województwo warszawskie, Warszawa 1990, s.7-90.
[20] „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej”, t. I, M. st. Warszawa. Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 133-135.
[21] „Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo 1939-1947”, pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 64.
[22] Ibidem, s. 175.
[23] Ibidem, s. 193.