Zarys historii wsi Paulinowo 

 Obszar dzisiejszego Paulinowa sąsiadującego od południa z Nasielskiem, od średniowiecza aż do połowy XIX w. wchodził w skład dóbr ziemskich Żabiczyn. Na starych mapach z okresu przedrozbiorowego zaznaczone są w tym miejscu rozległe lasy porośnięte gęsto w domyśle dębami, grabami i lipami będące zapewne fragmentem prastarej Puszczy Serockiej. Zatem historia tego miejsca splata się ściśle z dziejami Żabiczyna. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że od XIV w. dobra żabczyńskie należały do rodu Radzanowskich. Jeszcze przed 1386 r. w Żabiczynie mieszkał Mikołaj z Radzanowa, którego brat Jakusz był właścicielem Nasielska oraz Mokrzyc. Żoną Mikołaja była Katarzyna z Sarnowa wnuczka Piotra Świnki „de Strzygi” reprezentantka możnego rycerskiego rodu, którego 200-włókowe dobra położone były w powiecie mławskim. Synem tej małżeńskiej pary był Piotr piszący się z Żabiczyna, który tuż przed śmiercią w 1425 r. przekazał Żabiczyn synom Sasinowi i Parysowi. W 1452 r. Sasin z Żabiczyna otrzymał od księcia mazowieckiego Włodzisława I starostwo płockie co powodowało konieczność przesiedlenia się do Płocka, w jego zaś imieniu Żabiczynem zarządzał krewny po kądzieli Mikołaj Sarnowski piszący się z Żabiczyna co może świadczyć o tym, że tu miał swoją siedzibę. Jego potomkowie przybrali następnie nazwisko Żabicki herbu Prawdzic. Jednym z bardziej znamienitych członków tego rodu był Jędrzej Żabicki porucznik chorągwi pancernej hetmana Stanisława Koniecpolskiego zwanego „jąkałą”, z którym walczył pod Tczewem, Puckiem i Ochmatowem. W połowie XIX w. do Pawła Żabickiego herbu Prawdzic należały dobra kresowe Oleśnica, Kamieniec i Żebrak w powiecie stanisławowskim. 

Wracając do obszaru, na którym później założono wieś Paulinowo trzeba powiedzieć, że jeszcze na początku XIX stulecia teren był gęsto pokryty lasami, co wynika wprost z mapy napoleońskiego kartografa Ambroise Tardieu z 1807 r. Zaznaczona na mapie sieć drożna wskazuje lokalne połączenia pomiędzy folwarkiem Siennica (Schentze) a Chrcynnem oraz Nasielskiem i Żabiczynem. W rejonie Paulinowa zaznaczono na mapie cegielnię, która zapewne produkowała cegłę dla potrzeb dominium. 

Opierając się na dokumencie pisarza trybunału płockiego Jana Dzieżkowskiego z 8 marca 1849 r. można stwierdzić, że wieś Paulinowo jeszcze wtedy nie istniała, ponieważ nie została wyszczególniona w opisie taksacyjnym. Ze szczegółowego opisu folwarku Żabiczyn wynika, że „… składa się z jednego ciągłego kawała ziemi, graniczy z wsiami: Nową Wsią, Popowem Borowym, Orzechowem, Psucinem, folwarkiem Siennicą, wsią Młodzianowem i folwarkiem Chrcynno, obejmuje włuk 12 w gruntach, w łąkach 1 włuka, w zaroślach brzozowych, dębowych oraz sosnowych i olszowych włuk 27 a w lasach włuk 48…”.

Z opisu wynika zatem, że 75% powierzchni Żabiczyna czyli aż 1400 ha zajmowały lasy co niewątpliwie przyczyniło się do przyszłej parcelacji obszarów leśnych jako mało przydatnych dla potrzeb rolnictwa. Innym ważnym czynnikiem parcelacji północnej części dóbr Żabiczyn było niewątpliwie sąsiedztwo Nasielska jako ośrodka życia gospodarczego.

W 1849 r. dobra nasielskie, w skład których wchodziło przyszłe Paulinowo nabył ich dotychczasowy dzierżawca Aleksander Kurtz znany polityk obozu „Białych” oraz działacz gospodarczy na dużą skalę. Zamiast opisywać tę postać pozwolę sobie odesłać Czytelnika do książki pt. „Nasielsk wpisani w dzieje miasta i regionu”, która znajduje się w zasobie nasielskiej biblioteki, a w niej znajduje się obszerny i szczegółowy biogram Kurtza. 

            W 1852 r. Aleksander Kurtz poślubił Paulinę Wilhelminę Bansemer (1813-1879) krewną lub powinowatą wcześniej zmarłej bo w 1849 r. pierwszej żony Józefiny Henrietty Bansemer (1815-1849). O Paulinie tak pisał Feliks Rostkowski w swoim opracowaniu pt. „Monografia Nasielska” „… poślubiwszy piękną młodą włoszkę, Kurtz zamieszkał z nią w Chrcynnie. Włoszce nie służył nasz klimat i zmarła na suchoty w niedługim czasie. Strapiony mąż pochował zabalsamowane zwłoki ukochanej żony na tutejszym cmentarzu grzebalnym, w murowanym grobie pod drewnianą kaplicą, gdzie modląc się za duszę zmarłej szukał ukojenia…”.

            Imię Pauliny Kurtzowej posłużyło za inspirację nazwy dla powstającej na „surowym korzeniu” wsi. Tak naprawdę nie wiemy od kiedy funkcjonuje ta nazwa, ponieważ źródła pisane z omawianego okręgu milczą na temat Paulinowa. Pierwszym źródłem mówiącym o wsi Paulinowo jest „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” autorstwa Filipa Sulimierskiego z 1888 r., który jedynie stwierdza, że: „Paulinowo, pow. pułtuski, gm. i par. Nasielsk”, milczy natomiast o wielkości areału oraz ilości mieszkańców. To lakoniczna informacja może stanowić podstawę do stwierdzenia, że w latach 80-tych XIX w. wieś Paulinowo była tak małą jednostką osadniczą, że nie było o czym pisać, stąd też autor jedynie ją wspomniał. 

            Per analogiam z historią wsi Nuna, która powstała w zbliżonym czasie, można powiedzieć, że pierwsze parcelacje miały miejsce na przełomie lat 50-tych i 60-tych XIX w., czyli jeszcze za czasów Aleksandra Kurtza. Powstały wówczas gospodarstwa duże o pow. od 15 ha nawet do 50 ha, które zgodnie z opinią ówczesnych ekonomistów były zdolne do samodzielnego bytu gospodarczego, zapewniając źródło utrzymania dla właściciela i jego rodziny, podczas gdy nadwyżka produkcji rolnej przeznaczana była na sprzedaż. Nabywcy dużych areałów na ogół rekrutowali się z drobnej szlachty mazowieckiej, odczuwającej „głód ziemi”. W przypadku Paulinowa z dużym prawdopodobieństwem należy wymienić takie nazwiska jak: Lanteccy vel Lenteccy, Osińscy i Zawadzcy posiadający szlachecki rodowód i spore zdolności nabywcze. O Lanteckich wiemy, że oprócz trzech kamienic w Nasielsku posiadali również 3-włókowe gospodarstwo nazywane „Łazami”. Jeden z nich był zarządcą w folwarku Chrcynno, co tłumaczy jego dość wysoki cenzus majątkowy. 

            W 1864 r. Aleksander Kurtz w obawie przed carskimi represjami za jego działalność niepodległościową, wyjechał za granicę i do Królestwa Kongresowego już nigdy nie wrócił. Po kilku latach pobytu głównie w Brukseli wrócił na ziemie polskie do Galicji, gdzie wespół z Andrzejem hr. Potockim namiestnikiem Galicji i Henrykiem hr. Wodzickim stworzył Bank Galicyjski do Handlu i Przemysłu z siedzibą w Krakowie. Tam też zmarł w 1876 r. w wieku 62 lat.  

            Jego spadkobiercą obok żony Pauliny był syn Bronisław Zygmunt Stanisław (1843-1916). Wiadomo o nim, że studiował na wyższych uczelniach zagranicznych, po czym osiadł w rodzinnym Chrcynnie. Był członkiem Komitetu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, autorytetem dla lokalnego ziemiaństwa, sponsorem budowy  nowego kościoła w Nasielsku i członkiem Sodalicji Mariańskiej. 

            W tym miejscu chciałbym na chwilę wrócić do 1863 r., aby zwrócić uwagę Czytelników na fakt związany z powstaniem styczniowym. Otóż rozległe lasy w rejonie Nasielska, ciągnące się od Popowa Borowego przez Nunę, Żabiczyn do Paulinowa były miejscem koncentracji „Dzieci Warszawskich” uchodzących ze stolicy przed bramką. Dr August Sokołowski w swoim pomnikowym dziele pt. „Dzieje porozbiorowe narodu polskiego” wydanym w Warszawie w 1904 r. napisał, że „Padlewski cofając się przed wojskiem idącym z Warszawy, przeprawił się przez Wisłę do lasów Nasielskich, gdzie także gromadzili się powstańcy”. Z innego źródła wiemy, że pod Nasielskiem operował liczący ok. 200 ludzi oddział „warszawiaków” dowodzony przez byłego oficera partyzantów Garibaldiego, kapitana Roberta Skowrońskiego. Do kontaktu tego oddziału z moskalami doszło 28 stycznia 1863 r., kiedy to powstańcy przez Paulinowo licznie przybyli do Nasielska i nie zachowując odpowiedniej ostrożności zwrócili na siebie uwagę stacjonujących tu huzarów i saperów liczonych na 500 żołnierzy. 

            Następstwem powstania styczniowego, mającym wpływ na rozwój gospodarczy całego mazowieckiego regionu, był dekret uwłaszczeniowy z 2 marca 1864 r. Usamodzielnienie się gospodarstw chłopskich wpłynęło w istotny sposób na zwiększenie i zdynamizowanie obrotu ziemią, której nabywcami stawali się chłopi. Z okresem tym należy łączyć kolejne parcelacje w Paulinowie. Powstawały wówczas gospodarstwa kilkuhektarowe, w zasadzie nie niezdolne do utrzymania rolnika i jego rodziny. Stąd też obok pracy na roli posiadacz ziemi zmuszony był szukać dodatkowego zajęcia poza rolnictwem. W przypadku Paulinowa była taka możliwość, aby znaleźć pracę w pobliskim browarze zlokalizowanym w lesie przy drodze z Paulinowa do Chrcynna. Browar istniał w tym miejscu od 1830 r., niemniej w latach osiemdziesiątych XIX w. został zmodernizowany i przeżywał wówczas okres swojej świetności. Cytowany wcześniej „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” tak opisuje browar w Chrcynnie: „Od 1887 r. przerobiony browar z obszernymi lodowniami pod górami piaskowemi w sąsiednim lasku produkuje rocznie 26 000 wiader czyli 80 000 garncy piwa bawarskiego i lagrowego „nasielskim” zwanego”. Oprócz browaru działała w Chrcynnie również gorzelnia z ratyfikacją założona w latach pięćdziesiątych XIX w. przez Aleksandra Kurtza. Wyroby alkoholowe zaspokajały konsumpcję lokalną a nadto kierowane były na chłonny rynek warszawski. Warto zauważyć, że Bronisław Kurtz był największym pracodawcą w rejonie Nasielska, zatrudniając w sumie przeszło 200 osób. Innym ważnym pracodawcą dla ludności branży pozarolniczej i dwuzawodowców czyli chłoporobotników, w tym też z Paulinowa, była wybudowana w latach 1874-1877 Kolej Nadwiślańska. Według szacunkowych danych liczba pracowników bezpośrednio zatrudnionych na kolei mogła w analizowanym okresie wynosić 150-200 osób. Były również zawody pośrednio związane z Koleją Nadwiślańską, zajmujące się transportem ludzi i towarów w całej okolicy, zapewne również zjawisko to dotyczyło mieszkańców Paulinowa.

            W 1879 r. zmarła druga żona Aleksandra Kurtza Paulina Bansemer, zgon nastąpił w pałacu w Chrcynnie, natomiast pochówku dokonano na cmentarzu grzebalnym w Nasielsku. Nagrobek zmarłej, w szczątkowej formie przetrwał do dziś, natomiast jego szczegółowy wygląd z przełomu XIX i XX w. został opisany w moim artykule „Nasielskie nekropolie”, który był publikowany na łamach „Życia Nasielska” nr 22 (616) 21 października 2022 r. – 3 listopada 2022 r.

Wzmiankowany wcześniej Bronisław Zygmunt Stanisław Kurtz w 1873 r., ożenił się z Bronisławą z Lascokich herbu Dołęga (1854-1875), która wkrótce zmarła w wieku zaledwie 21 lat i została pochowana w grobowcu Kurtzów w Nasielsku. 

Drugą żoną Bronisława Kurtza została Izabella Anna Smolikowska, herbu Prus (1834-1931). Ceremonia ślubna miała miejsce w Nasielsku w 1881 r. Nieszczęsne fatum prześladujące rodzinę sprawiło, że w 1890 r. umarła córka Bronisława i Izabelli o imieniu Izia w wieku zaledwie 3 lat i 9 miesięcy. Śmierć dopadła ją w Chrcynnie, a zmarłą pochowano na nasielskim cmentarzu. Nieco wcześniej zmarł syn tej pary małżeńskiej Stefan Marcjan w wieku 3 lat. Umarł w Chrcynnie, pochowany zaś został w grobowcu rodzinnym. Małżonkowie Kurtz mieli jeszcze dwoje dzieci: Aleksandra urodzonego w 1890 r. i Janinę urodzoną w tym samym roku (być może dzieci były bliźniakami?). Po tych niepowodzeniach życiowych para podjęła decyzję o opuszczeniu Chrcynna, początkowo zamieszkując w Warszawie, aby ostatecznie osiąść w folwarku Borki koło Tłuszcza. Wszystkie posiadłości w rejonie Nasielska zostały początkowo wydzierżawione, a następnie sprzedane m. in. rodzinie Rościszewskich herbu Junosza.

W 1916 r. zmarł Bronisław Zygmunt Stanisław Kurtz w swoim dworze w Borkach, a pochowany został na cmentarzu w Klębowie. 

Nieco nadużyłem cierpliwości Czytelników nazbyt szczegółowym przedstawieniem losów rodziny Kurtzów, którzy wpisali się dzieje miasta i regionu zarówno na niwie działalności gospodarczej jak i politycznej, społecznej, filantropijnej i kulturalnej. Podczas moich peregrynacji historycznych w rejon Tłuszcza, Borek i Klębowa z przykrością odkryłem, że nie ma tam żadnych śladów materialnych po naszym ziomku Bronisławie Kurtzu. Obszerny jego piętrowy dwór został zupełnie rozebrany w okresie PRL-u, a i nagrobek śp. Bronisława ustąpił miejsca innemu nowemu pochówkowi. Pozostaje tylko pamięć garstki ludzi z Borek i najbliższej okolicy. W tym szczupłym gronie jest pan Stanisław Jachacy ze wsi Krusze, który był moim przewodnikiem po okolicy Klębowa i tym samym zasłużył na słowa podziękowania. 

Wracając na chwilę do samego Paulinowa końca XIX w. warto nadmienić, że w lasach kompleksu Paulinowo - Chrcynno na początku lat 90-tych funkcjonował obóz jako miejsce kwarantanny nasielszczan objętych epidemią cholery. Zgodnie z decyzją lekarza Macieja Słonimskiego, który miał duże zasługi w walce z epidemią, policja kierowała ludność z miejsc objętych chorobą do podnasielskich lasów na okres trzech miesięcy w celu odbycia kwarantanny. Po tym czasie ludność wróciła do swoich domostw objętych dezynfekcją. 

Podczas I wojny światowej Paulinowo zostało spalone przez wycofujące się z Kongresówki oddziały rosyjskie nader chętnie stosujące taktykę „spalonej ziemi”. Ogrom zniszczeń obszarów wiejskich wchodzących w skład gminy Nasielsk przedstawił w swoim pamiętnikach wicedziekan ks. Marceli Przedpełski, pisał on m. in. „… około południa paliło się w parafii jednocześnie 16 wsi (…) paliła się potem cała okolica, folwarki i wsie, sterty i stygi ze świeżym zbożem. Parafia poniosła olbrzymie straty w zabudowaniach, zbożach, inwentarzu…” Straty ziemi nasielskiej spowodowane działaniami wojennymi, lokowały ją w gronie najbardziej zniszczonych obszarów północnego Mazowsza. Całkowicie zniszczeniu uległo 40% zabudowy wiejskiej co stanowiło 25% wartości ubezpieczeniowej substancji budowlanej z okresu bezpośrednio przed wybuchem wojny. 

W okresie Polski Odrodzonej Nasielsk 20-krotnie powiększył swój obszar administracyjny. W latach trzydziestych przyłączono do miasta przedmieścia Krupka, Bronin, Wioska, Nowa Wieś, Pniewska Góra i fragment Paulinowa. Łączna powierzchnia włączonych do Nasielska przedmieść wyniosła 882 ha. Zjawisko to było typowe dla ówczesnych miast północnego Mazowsza i łączyło się w znacznej mierze obok zabezpieczenia terenów pod przyszły rozwój przestrzenny, ze zmianą struktury religijnej ośrodków miejskich zdominowanych przez diasporę Żydowską. 

Kończąc niniejsze opracowanie, należy stwierdzić, że wymaga ono dopracowania, do czego zachęcam młodszych pasjonatów nasielskiej historii. Pewne braki wynikają z nieodpowiedniej i ubogiej bazy źródłowej. Mam jednak nadzieję, że mój artykuł spełni swoją rolę jeśli zainspiruje innych badaczy do dopisania brakujących fragmentów. W tym miejscu chciałbym podziękować p. Wiolettcie Zawadzkiej z Paulinowa, która będąc sołtysem tej wsi zabiegała o powstanie zarysów dziejów tego ośrodka osadniczego. Dziękuję również p. Annie Kotarbińskiej, która pomogła mi w kwerendzie źródłowej z zakresu nekrologii rodziny Kurtzów tak szczegółowo przedstawionej w tym opracowaniu. 

dr Stanisław Tyc